Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika
Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika
| |||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|
Hal-ku-dheg:
| |||||||
Heesta qaranka:
| |||||||
| Caasimadda | Bangui 4°22′N 18°35′E / 4.367°N 18.583°E | ||||||
| Magaalada ugu weyn | caasimadda | ||||||
| Luuqadaha rasmiga ah | |||||||
| Luuqadaha qaranka ee la aqoonsan yahay | |||||||
| Qaybaha qowmiyadaha | |||||||
| Diinta (2020)[2] |
| ||||||
| Dadka | Reer Bartamaha Afrika | ||||||
| Dawladda | Midaysan jamhuuriyad madaxtooyo | ||||||
| Faustin-Archange Touadéra | |||||||
| Félix Moloua | |||||||
| Simplice Sarandji | |||||||
| Sharci-dejinta | Golaha Qaranka | ||||||
| Madaxbannaanida | |||||||
• Jamhuuriyadda la aasaasay | 1 Diseembar 1958 | ||||||
• ka timid Faransiiska | 13 Agoosto 1960 | ||||||
• Boqortooyada Bartamaha Afrika la aasaasay | 4 Diseembar 1976 | ||||||
| 4 Diseembar 1977 | |||||||
| 21 Sebteembar 1979 | |||||||
| Bedka | |||||||
• Wadarta | 622,984 km2 (240,535 sq mi) (44aad) | ||||||
| Dadka | |||||||
• Qiyaastii 2025 | |||||||
• Cufnaanta | 8.6/km2 (22.3/sq mi) (221aad) | ||||||
| Wax soo saar (PPP) | Qiyaastii 2026 | ||||||
• Wadarta | |||||||
• Qofkiiba | |||||||
| Wax soo saar (magac ahaan) | Qiyaastii 2026 | ||||||
• Wadarta | |||||||
• Qofkiiba | |||||||
| Qaybsiga (2021) | 43[5] sinnaan la'aan dhexdhexaad ah | ||||||
| Kobaca (2023) | 0.414[6] hooseeya (191aad) | ||||||
| Lacagta | |||||||
| Saacadda | UTC+01:00 (WAT) | ||||||
| Koodhka wicitaanka | +236 | ||||||
| Koodhka ISO 3166 | CF | ||||||
| Furaha Internetka | .cf | ||||||
Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika[lower-alpha 1] (CAR) waa dal ku dhex xidhan oo ku yaal Bartamaha Afrika. Waxay xuduud la leedahay Jaad dhanka waqooyiga, Suudaan dhanka waqooyi-bari, Koonfurta Suudaan dhanka bari, Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo dhanka koonfurta, Jamhuuriyadda Kongo dhanka koonfur-galbeed, iyo Kamiruun dhanka galbeedka. Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika waxay ku fadhidaa dhul baaxaddiisu tahay qiyaastii 620,000 square kilometres (240,000 sq mi). Markay ahayd 2024, waxay lahayd dad tiradoodu tahay 5,357,744, oo ka kooban qiyaastii 80 kooxood oo qowmiyadeed ah.[8] Maadaama ay ahaan jirtay gumeysi Faransiis oo loogu magac daray Ubangi-Shari,[lower-alpha 2] Faransiisku waa luqadda rasmiga ah, iyadoo Sango, oo ah luqad luqad creole ah oo ku salaysan Ngbandi, ay tahay luqadda qaranka iyo tan labaad ee rasmiga ah.[1][9] Caasimaddeeda iyo magaalada ugu weyn waa Bangui, oo ku taal xadka koonfureed ee ay la leedahay Jamhuuriyadda Dimuqraadiga ah ee Kongo.
Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika badankeedu waxay ka kooban tahay savanna nooca Suudaan-Gini ah, laakiin dalku wuxuu sidoo kale leeyahay aag Sahelo-Suudaan ah dhanka waqooyiga iyo aag kaymo dhul-baraha ah dhanka koonfurta. Labo meelood oo meel dalka ka mid ah waxay ku dhex jirtaa dooxada Webiga Ubangi (kaas oo ku shuba Webiga Kongo), halka saddex meelood oo meedka soo hartay ay ku taalo dooxada Webiga Jaari, kaas oo ku shuba Hordada Jaad.
Waxa maanta loo yaqaan Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika waxaa la degganaa ugu yaraan tan iyo 8000 Ciise ka hor. Xuduudaha dalka waxaa dejiyay Faransiiska, kaas oo bilaabay inuu qaybo ka mid ah ku daro Kongada Faransiiska dabayaaqadii qarnigii 19-aad, sannadkii 1903-diina wuxuu aasaasay gumeysigii goonida ahaa ee Ubangi-Shari, oo qayb ka ahaa Afrika weyn ee Faransiiska. Ka dib markii ay xorriyadda ka qaadatay Faransiiska 1960-kii, Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika waxaa xukumay hoggaamiyayaal taxane ah oo keligood taliyayaal ah, oo uu ku jiro Jean-Bedel Bokassa oo u beddelay magaca dalka Boqortooyada Bartamaha Afrika soona xukumay sidii boqor ka dhashay 1976 ilaa 1979.[10] Dagaalkii Baadiyaha ee Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika wuxuu bilaamay 2004, in kasta oo heshiis nabadeed la galay 2007 iyo mid kale 2011, dagaalkii sokeeye wuxuu dib u bilowday 2012. Dagaalka sokeeye wuxuu sii xumeeyay taariikhda xun ee dalka ee xuquuqda aadanaha, taasoo lagu garto xadgudubyo baahsan oo sii kordhaya oo ay geysanayaan kooxaha hubeysan ee kala duwan ee ka qeyb qaadanaya.
In kasta oo dalku leeyahay tiro aad u badan oo khayraadka dabiiciga ah, sida kaydka yuraaniyamka, shidaalka ceeriin, dahab, dheemman, kobalt, loox, iyo tamarta biyaha,[11] iyo sidoo kale dhul beereed aad u baaxad weyn, Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika waxay ku jirtaa tobanka dal ee ugu saboolka ah dunida, iyadoo lahayd GDP per capita ee ugu hooseeya xagga awoodda wax-iibsiga (PPP) ee adduunka marka ay ahayd 2017.[12] Markay ahayd 2023, marka loo eego Tusmada Horumarinta Aadanaha (HDI), dalku wuxuu lahaa heerka saddexaad ee ugu hooseeya ee horumarinta aadanaha, isagoo ku jira kaalinta 191 ee 193 dal. Dalku wuxuu galay kaalinta labaad ee ugu hooseysa Tusmada Horumarinta Aadanaha ee la hagaajiyay sinnaan-la'aanta (IHDI), isagoo ku jira kaalinta 164-aad ee 165 dal.[13] Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika waxaa sidoo kale lagu qiyaasaa inay tahay dalka ugu caafimaadka daran,[14] iyo sidoo kale dalka ugu xun ee dhalinyaradu ku noolaadaan.[15] Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika waa xubin ka tirsan Qaramada Midoobay, Midowga Afrika, Beesha Dhaqaalaha ee Gobolka Bartamaha Afrika, Organisation internationale de la Francophonie iyo Dhaqdhaqaaqa dhex-dhexaadka ah.
Asalka magaca
[wax ka badal | wax ka badal xogta]Magaca Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika wuxuu ka yimid goobta dhuleed ee uu dalku ku yaal ee gobolka dhexe ee Afrika iyo nooca dawladnimo ee jamhuuriyadda ah. Intii u dhaxeysay 1976 ilaa 1979, dalka waxaa loo yaqiinnay Boqortooyada Bartamaha Afrika.
Xilligii gumeysiga, magaca dalku wuxuu ahaa Ubangi-Shari (Af Faransiis: Oubangui-Chari), magacaas oo laga keenay laba webi oo waaweyn iyo dariiqyada biyaha ee Bartamaha Afrika – Ubangi iyo Jaari. Barthélemy Boganda, oo ahaa ra'iisul wasaarihii ugu horreeyay ee dalka, ayaa doorbiday magaca "Jamhuuriyadda Bartamaha Afrika" beddelkii Ubangi-Shari, waxaana la sheegay inay taasi ka dambeysay sababtoo ah wuxuu hiigsanayay midnimo weyn oo ay yeeshaan waddamada ku yaal Bartamaha Afrika.[16]
Tixraacyo
[wax ka badal | wax ka badal xogta]- 1 2 Samarin, William J. (2000). "The Status of Sango in Fact and Fiction: On the One-Hundredth Anniversary of its Conception". In McWhorter, John H. (ed.). Language Change and Language Contact in Pidgins and Creoles. Creole language library. Vol. 21. John Benjamins. pp. 301–334. ISBN 9789027252432.
- ↑ "National Profiles". www.thearda.com. Archived from the original on 1 March 2023. Retrieved 1 March 2023.
- ↑ "Central African Republic". The World Factbook (2026 ed.). Central Intelligence Agency. Retrieved 22 June 2023. (Archived 2023 edition.)
- 1 2 3 4 "World Economic Outlook Database, October 2025: Edition (Central African Republic)" (in Ingiriisi). Sanduuqa Lacagta Caalamiga ah October, 14 2025.
- ↑ "Gini Index". World Bank Group. Retrieved 23 January 2025.
- ↑ "HUMAN DEVELOPMENT REPORT 2025 A matter of choice People and possibilities in the age of AI" (PDF). hdr.undp.org.
- ↑ "Central African Republic – CAR – Country Profile – Nations Online Project". www.nationsonline.org. Archived from the original on 5 November 2020. Retrieved 28 October 2020.
- ↑ Mudge, Lewis (2018-12-11), "Central African Republic: Events of 2018", World Report 2019: Rights Trends in Central African Republic, archived from the original on 30 May 2019, retrieved 2024-06-13
- ↑ "Central African Republic country profile" (in Ingiriis Biritish). BBC News. 2011-04-20. Retrieved 2025-03-17.
- ↑ 'Cannibal' dictator Bokassa given posthumous pardon Archived 1 Maarso 2017 at the Wayback Machine. The Guardian. 3 December 2010
- ↑ Cillad tixraac: Calaamadda
<ref>waa aan ansax ahayn; wax qoraal ah laguma darin tixraacyada lagu magacaabay "CIA". - ↑ World Economic Outlook Database, January 2018 Archived 3 Maajo 2018 at the Wayback Machine, International Monetary Fund Archived 14 Febraayo 2006 at Archive-It. Database updated on 12 April 2017. Accessed on 21 April 2017.
- ↑ "Human Development Index and its components" (PDF). Archived from the original (PDF) on 15 September 2018. Retrieved 27 September 2018.
- ↑ "These are the world's unhealthiest countries". The Express Tribune. 25 September 2016. Archived from the original on 1 August 2017. Retrieved 17 September 2017.
- ↑ "Central African Republic worst country in the world for young people – study". Thomson Reuters Foundation. Archived from the original on 5 August 2017. Retrieved 1 August 2017.
- ↑ Palmer, Brian (9 March 2012). "Why Does the Central African Republic Have Such a Boring Name?". Slate. Archived from the original on 2 May 2022. Retrieved 2 May 2022.
- ↑
- Af Sango: Ködörösêse tî Bêafrîka, Af Sango pronunciation: [kōdōrōsésè tí bé.àfríkà]
- Af Faransiis: République centrafricaine, IPA: [ʁepyblik sɑ̃tʁafʁikɛn]; loo soo gaabiyo RCA ama Centrafrique, [sɑ̃tʁafʁik][7]
- ↑ Af Faransiis: Oubangui-Chari
<ref> ayaa jira koox la magacaabay "lower-alpha", laakiin lama helin calaamadda u dhiganta. <references group="lower-alpha"/>.- Pages using gadget WikiMiniAtlas
- Pages using infobox country or infobox former country with the symbol caption or type parameters
- Articles containing Af Sango-language text
- Pages with Af Sango IPA
- Articles containing Af Faransiis-language text
- Pages with Af Faransiis IPA
- CS1 Ingiriis Biritish-language sources (en-gb)
- Webarchive template wayback links
- Webarchive template other archives
- Bogagga leh khaladaad tixraac