Gadabuursi

Ka Wikipedia
U bood: gooshitaan, raadi

Gadabuursi

Gobolka Awdal waxaa dega beesha Gadabuursi.
Deegaanada ay ka talineeysay boqortooyadii Adal ee beesha Gadabuursi.

Gadabuursi, Samaroon (ingiriis: Gadaboursi, "Gadabuursi"; carabi: ﻏﺎﺩﺍﺑﻮﻭﺭﺳﻲ, "Gadabuursiy") waa beel ka mid ah beelaha daga ismaamul-goboleedka Somaliland.[1] Beesha Gadabuursi waxay si rasmi ah u dagaan ooy aad ugu badan yihiin isla markaana iska leeyihiin gobolka Awdal ee magaalo-madaxda u tahay caasimada Borama[2] ee dhacda waqooyiga dhulka Soomaalidu degto.[3] Intaasi waxaa dheer, beeshu waxay deegaan rasmi ah ku leedahay gobolo ka mid ah wadanka Itoobiya iyo Jabuuti.

Beesha Gadabuursi waxay ka mid tahay beelaha ka tirsan beel-weynta Dir ee shacan weynaha Soomaaliyeed. Dir ahaan, beesha Gadabuursi waxay tol yihiin beesha Ciise ee deegaanka ku ah wadanka Jabuuti,[4] beesha Biyomaal ee laga helo koonfuta Soomaaliya, beesha Surre (Cabdale iyo Qubays) ee ku dhaqan badhtamaha Soomaaliya, Gaadsan iyo Gurgure.[5]

Dhinaca kale, Samaroonku waxa ay ka tafiirmeen Sheekh Samaroon oo magaciisa saxda ahi uu ahaa Maxamuud.[6] Beesha Samaroon waxa ay ka soo jeedaan asal ahaan dadkii loogu yimiday Waqooyiga Soomaaliya.

Dhaqan ahaan, dadka Gadabuursiga ahi waxay tan iyo wakhti hore ahaayeen kuwo beeroleey ah, ayagoo beeran jiray midho iyo khudaar badan oo ilaa maanta laga helo deegaanadaasi.[7] Degaanka ku wareegsan magaalada Baki, deegaanada Camuud ee dhow magaalada Borama, magaalada Dilla iyo kuwo kale oo badan ayaa tusaale fiican u ah horumarka xaga wax-beerashada ee beesha Gadabuursi.[8]

Dhinaca kale, waxa iyadna jirta tiro badan oo ka mid ah shacabka Samaroon, kuwaasi oo ah reer guuraa dhaqda xoolaha ay ka midka yihiin geela, lo'da, adhiga, fardaha, dameeraha IWM. Dadka reer guuraaga ahi waxay si joogto ah u daba socdaan roobka ayagoo kolba u guura meesha roob fiican, biyo iyo daaqsiimo wanaagsan u leh xoolaha.[9] Dadkani reer guuraaga ahi ma lahan wax xad ah, waxaanay ayaga iyo xoolohoodu iskaga talaabaan xuduudaha wadanka Soomaaliya, Itoobiya, Jabuuti iyo Somaliland.[10]

Magaalada Borama xarunta kowaad ee beesha Gadabuursi.

Si kastaba ha ahaatee, beesha Samaroon waxay tan iyo qarniyo badan ahaayeen dad aad u horumarsan oo leh ilbaxnimo ka sareeysan bulshooyinkii ay isku wakhtiga ahaayeen. Waxaanay lahaayeen maamulo boqortooyo, saldanad iyo dowlado kala. Kuwaasi waxaa ka mid ah Boqortooyadii Adal, sidoo kale loo yaqaano Saldanadii Cadal, Boqortooyadii Camuud iyo kuwo kaleba.[11]

Magaalada Saylac.

Guud ahaan dadka Samaroonku waa bulshooyin xadaarad horey u soo lahaa, isla markaana shacabka Soomaaliyeed dhexdooda looga yaqaano Dadka Nabada iyo Hooyga Aqoonta. Beeshu waxay aad ugu wanaagsan tahay waxbarashada, aqoonta maadiga iyo cilmiga diiniga ah.[12] Magaalada Borama waxaa ku yaala tiro badan oo jaamacado ah, [dugsi]]yo iyo goobo waxbarasho, kuwasi waxaa ka mid ah jaamacadii kowaad ee laga furo cariga Soomaaliyeed ka dib dagaaladii sokeeye, waa Jaamacada Camuud; iyo Jaamacada Eelo American; tiro ka badan 20 Dugsi Sare; iyo boqolaal dugsiyo hoose iyo dhexe iskugu jira.[13]

Isku soo duuboo, reeraha beesha Gadabuursi waxaaa loo kala saaraa, guud ahaan, sadex waaxood[14] kuwaasi oo kala ah:

Taariikh[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Beesha Gadabuursi waxay si rasmi ah u dagaan ooy aad ugu badan yihiin isla markaana iska leeyihiin gebi ahanba gobolka Awdal. Sidoo kale, beeshu waxay deegaan rasmi ah ku leedahay gobolo ka mid ah wadanka Itoobiya iyo Jabuuti.[15]

Marka taariikhda dib loo raaco, beesha Samaroonku waxa ay ka tafiirmeen Sheekh Samaroon oo magaciisa saxda ahi uu ahaa Maxamuud, odaygaasi ooy isku wakhti noolaayeen odayga beesha Isaaq ka tafiirantey ee Sheekh Isxaaq.[16] Labadooduna maanta waxay ku aasan yihiin deegaanada Xiis iyo Maydh ee ka tirsan gobolka Sanaag ee Jamhuuriyada Somaliland.[17]

Dhaqan ahaan, dadka Gadabuursiga ahi waxay tan iyo wakhti hore ahaayeen kuwo beeroleey ah, ayagoo beeran jiray midho iyo khudaar badan oo ilaa maanta laga helo deegaanadaasi. waxa iyadna jirta tiro badan oo ka mid ah shacabka Samaroon, kuwaasi oo ah reer guuraa dhaqda xoolaha ay ka midka yihiin geela, lo'da, adhiga, fardaha, dameeraha IWM. Dadka reer guuraaga ahi waxay si joogto ah u daba socdaan roobka ayagoo kolba u guura meesha roob fiican, biyo iyo daaqsiimo wanaagsan u leh xoolaha.

Si kastaba ha ahaatee, beesha Samaroon waxay tan iyo qarniyo badan ahaayeen dad aad u horumarsan oo leh ilbaxnimo ka sareeysan bulshooyinkii ay isku wakhtiga ahaayeen. Marka laga yimaado caado hoosaadka iyo dhaqanka xeerka ee caalamiga ka ahaa deegaanada beesha Gadabuursi, waxaa jirtey maamulo boqortooyo, saldanad iyo dowlado kala dambeeyay oo beeshu soo yeelatay.[18] Kuwaasi waxaa ka mid ah Boqortooyadii Adal, sidoo kale loo yaqaano Saldanadii Cadal, taasi oo ka talineeysay deegaanada Waqooyiga Soomaaliya, meelo ka mid ah dalka Itoobiya, gebi ahaanba wadanka Jabuuti ilaa meelo ka mid ah dhulka maanta loo yaqaano Eratareya.[19]

Reeraha Beesha[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Marka la qeybinayo ama la kala dhigaayo beesha, reeraha beesha Gadabuursi waxaaa loo kala saaraa, guud ahaan, sadex waaxood[20] kuwaasi oo kala ah:

1. Beesha Habar Cafaan: beesha Habar Cafaan sidoo kale lagu naaneyso (HC) waa mid ka mid ah sadexda rukun ee beel-weynta Gadabuursi, waxayna ka kooban tahay labo iyo toban qabiil ama reerood.
2. Beesha Makaahiil: beesha Makaahiil waa waax ka mid ah sadexda rukun ee Samaroonka, waxayna guud ahaan u kala baxaan shan iyo toban qabiil ama reerood.
3. Beesha Maxamed Case: beesha Maxamed Case waa rukun ka mid ah sadexda tiir ee beel-weynta Samaroon kuwaasi oo deegaan ku ah dhulka iyo deegaanada xeebta Bada Cas ee gobolka Awdal. Beesha Maxamed Case waxaa loo kala saaraa kow iyo toban qabiil ama reerood.
Reeraha iyo Qabiilada Beesha Gadabuursi
Magaca Tirada Qabiilada Magacyada Qabiilada Deegaanka Sharaxaad Kooban
Beesha Habar Cafaan toban iyo labo (12) reerood
  • Xeebjire (reer Sh. Ismaaciil)
  • Subeer:
    • Muusafiin
    • Dhagaweyne
    • Makayl
    • Reer Xaamud
  • Jibraacin
  • Cali Ganuun
  • Reer Yuusuf
  • Reer Ciise
  • Gobe
Dalka Somaliland:

Dalka Itoobiya:

  • Magaalada Lafo-Ciise, Dhoodaan, Jigjiga.

Dalka Jabuuti:

  • Waa tiir ka mid ah sadexda tiir ee Beesha.
  • Waa waaxda labaad ee ugu wayn Beesha.
  • Waa mida kowaad ee ugu dhaqaalaha badan Beesha.
Beesha Makaahiil shan iyo toban qabiil
  • Ciye Makaahiil (Ciye)
  • Xasan Makaahiil (Bahabar Xasan)
  • Muuse Makaahiil
  • Celi Makaahiil (Celi)
  • Cabdale Makaahiil (Bahabr Cabdalle)
  • Jibril Muuse (Afguduud)
  • Bah-Sanayo
  • Makayl-Dheere
  • Yoonis Muuse
  • Cali Yoonis
  • Jibril Yoonis
  • Aadan Yoonis
  • Nuur Yoonis (Reer Nuur)
  • Gobe yoonis
Dalka Somaliland:

Dalka Itoobiya:

  • Magaalada Awbare, Dharwanaaje, Jigjiga.

Dalka Jabuuti:

  • Waa tiir ka mid ah sadexda tiir ee Beesha.
  • Waa waaxda kowaad ee ugu wayn Beesha.
  • Waa mida labaad ee ugu dhaqaalaha badan Beesha.
Beesha Maxamed Case toban iyo kow qabiil (11) reerood
  • Reer Maxamed
  • Bahabar Celi
  • Bahabar Aadan
  • Bahabar Abokor
  • Bahabar Muuse
  • Abrayn
Dalka Somaliland:

Dalka Jabuuti:

  • Waa tiir ka mid ah sadexda tiir ee Beesha.
  • Waa waaxda kowaad ee ugu geesisan uguna dagaal yahansan Beesha.
  • Waa mida labaad ee ugu ganacsiga badan Beesha.

Juquraafiga Deegaanada[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Maamuladii Beesha[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Horumarka Beesha[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Waxbarashada[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Beesha Samaroon ama Gadabuursi waxay caan ku yihiin waxbarashada, ayagoo loo yaqaano Dadkii Aqoonta Soomaaliyeed, isla markaana deegaanadooda iyo dhulka ay ku nool yihiin lagu magaaco Hoygii Waxbarashada. Sababta magacyadaasi iyo naanaysahaasi loogu bixiyay waa mid qoto dheer, salkana ku heeysa heerka aqoont, cilmiga iyo waxbarashoda beesha Gadabuursi.

Isku soo wada duuboo, Magaalada Borama oo kali ah waxaa ku yaala tiro badan oo jaamacado ah, uguna horeeyso jaamacadii kowaad ee laga furo cariga Soomaaliyeed ka dib dagaaladii sokeeye, waa Jaamacada Camuud; sidoo kale waxaa ku taala Jaamacada Eelo American; tiro ka badan 20 Dugsi Sare; iyo boqolaal dugsiyo hoose iyo dhexe iskugu jira. Intaasi waxaa dheer, beeshu aad ayay ugu wanaagsan tahay barashada diinta Islaamka.[21] Deeganada sida gaarka ah ay u leeyihiin beesha Samaroonku ee wadanka Somaliland iyo Itoobiya waxaa ku yaala dugsiyo waxbarsho oo taariikhi ah. Dugsiyadaas oo ay ka soo qalin jabiyeen aqoonyahano badan, hogaamiyayaal badan, indheergarad badan oo maanta ku kala faafsan dunida hareeraheda iyagoo qabiil kasta leh.

Shakhsiyaadka Caanka ah[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Sida ku xusan taariikhda, beesha Samaroonka waxaa ka dhashay tiro badan oo geesiyo, dagaalyahano, siyaasiyiin, hogaamiyayaal, aqoonyahano, indheergarad, culimo diin, gabayaa, fanaaniin heesaa iyo madax kale oo caan ka dhex ah shacabka Soomaaliyeed iyo dhamaan dunida oo dhan. Dadkaasi aan soo sheegnay waxaa ka mid ah:

  • Imaam Axmed Guray oo ahaa ninkii iska caabiyey gardarada ay ibaradoorkii xabashida ku haysay dadka soomaaliyeed.
  • suldaan guray nuur geele canbaare(suldaankii guud ee beelaha samaroon wakhtiyadii kacaankii markii danbana ahaa suldaanka guud ee beelaha jibriir yoonis)
  • md ku c/raxmaan aw cali faarax (madax wayne ku xigeen kii ugu horeeyey somaliland isla markaana ahaa wasiirka gaashaan dhiga
  • Geele Jidgoo
  • Xaaji Diide aabaha halganka gumaysi la dirirka Faransiiska
  • Jaamac Saylici oo ahaa hogaamiyihii iyo waliba siyaasigii ugu horeeyay ee ka taliya Jabuuti (Djibouti).
  • Rooble Afdeeb oo ahaa geesi iyo dagaalyahan wakhtiyo hore aha.
  • Xaaji Jibriil Jilane oo ahaa siyaasigii ugu muhiim sanaa ee Faransiisku ku dileen Jabuuti.
  • Xaaji Kuul
  • Ismaaciil C.laahi Suge oo ka mid ahaa hogaamiyayaashi u dagaalamay xornimada dalka Jabuuti.
  • Xaaji Muuse Qoorgaab
  • Sheekh Cumar abdillahi xassan ( cumar guray)
  • Sheekh Makaahiil Al Muusafiin-Sheekhii aad u karaamo badnaa.
  • Sheekh Ibraahim Saylici
  • Xaaji Jaamac C.Laahi Xaaji Diriye lagu naanaysi jirey "Wadaadyare".
  • Dr Cabdi Ismaaciil Samatar
  • Dr. cabdi maxamud Aaden GEES oo lagu tiriyo aqoonyahannada ugu tayada sareeya soomaalida gaar ahaan cilmiga caafimaadka]]
  • Sh. Cali Jawhar hormuudkii cilmiga diinta islaamka iyo dacwada ee galbeedka soomaliya
  • iyo wiilkiisa Sh. Cabdilaahi Sh. cali jawhar oo ka mid ah odaayaashii nabada salka u dhigay waqooyiga soomaaliya ka dib dagaaladii sokeeye ahna sheekhul baladka deeganada ee waqti xaadirkan
  • Dr Cumar Cusmaan Raabe oo ahaa halgamihii ugu caansanaa halgalkii gobanimo doonka Jabuuti.
  • Suldaan Dhawal
  • Eng farxan abdilahi hassan
  • Sheekh Ibraahim Bakal
  • Aadan Isaaq Axmed
  • Suldaan Maxamed Jaamac Samatar
  • Xaaji Cali Muxumad Dhagaweyne (Cali Talaabe)oo ah aas-aasihii magaalada Gabiley.
  • Kolneel Sanyare
  • Kolonel Cadayste
  • Kolonel Awale Bustaale
  • Suldaan Saleeban Cali
  • Suldaan Ciye Dharaar
  • Maxamed sh. Xaan Nuuriye
  • Aadan sh. Xasan Nuuriye
  • Aw Cabdi Geele (Astaanta difaaca ummada)
  • Kolonel Sheekh Male (Sheekh Osman) -Astaanta Difaaca Ummada-
  • Jeneraal Xuseen Ismaaciil
  • Maxamed Cisman Hufane (Ho Cho Min) Madaxdii Jabhaddii xorayta Jabuuti FLCS- waa ninkii soo furtay Dr Omar Osman Rabeh
  • Sheekh Xuseen Abraar Al-Azari- Qaadigii ugu caansanaa ee Boorama yeelato-
  • Dr. Maxamed Faarax Cabdilaahi (xasharo) -Gudoomiyihii Ururka SDA
  • Maxamed Rashiid Sharmaarke oo ah joornaaliste caan ah, iyo musharaxii madaxweyne ku xigeenka ee urur siyaasadeedka UCID sanadkii 2007da.
  • Muuse Rabiile Good
  • Jaamac Rabiile Good
  • Khaddiija Ciye Dharaar oo lagu naanaysi jirey “Khaddiija Balwo” oo ahayd hooyada balwada iyo aasaaska fanka Soomaaliyeed, waana qoftii dumar ah ee heesta tii ugu horeysay.
  • Ismaaciil sh. Xasan Nuuriye
  • Aadan sh. Xasan Nuuriye
  • Ismaaciil sh Xasan Nuuriye
  • Maxamed Saban Obsiiye
  • Dr. Bashiir Faarax Kaahiye
  • Xaaji Abiibakar Xuseen Miicaad oo ah aqoonyahan sare iyo gudoomiyaha xisbiga UCID ee gobolka Awdal.
  • Xasan Cabbdilahi Maxamud
  • Xaaji Daahir aw Cilmi
  • Xaaji Khayre
  • Maxamed sh. Xasan Taani
  • Maxamed Cali Nuur
  • Cabdilaahi Xasan Jaamac
  • cumar kaamil warsame
  • Mudane Cali Xuseen
  • col. Cumar sh. Muxumed Faarax
  • col. Maxamud Cali Kaahiye
  • col. Cumar Shimbir
  • col. Siciid Cismaan Ducaale
  • col. Jibriir Yare
  • col. Saleebaan Cali Kaahiye
  • col. Cumar Kadleeye
  • col. cabdilaahi sh ibraahim (indho qarshe)

Xigasho[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

  1. "ingiriis: Gadaboursi, "Gadabuursi"; carabi: ﻏﺎﺩﺍﺑﻮﻭﺭﺳﻲ, "Gadabuursiy""
  2. "Beesha Gadabuursi"
  3. "Awdal ee magaalo-madaxda u tahay caasimada Borama"
  4. "Dir ee shacan weynaha Soomaaliyeed"
  5. "Biyomaal ee laga helo koonfuta Soomaaliya, beesha Surre (Cabdale iyo Qubays) ee ku dhaqan badhtamaha Soomaaliya, Gaadsan iyo Gurgure"
  6. "Samaroonku waxa ay ka tafiirmeen Sheekh Samaroon oo magaciisa saxda ahi uu ahaa Maxamuud"
  7. "wakhti hore ahaayeen kuwo beeroleey ah, ayagoo beeran jiray midho iyo khudaar"
  8. "magaalada Baki, deegaanada Camuud ee dhow magaalada Borama, magaalada Dilla"
  9. "roobka ayagoo kolba u guura meesha roob fiican, biyo iyo daaqsiimo"
  10. "xoolohoodu iskaga talaabaan xuduudaha wadanka Soomaaliya, Itoobiya, Jabuuti iyo Somaliland"
  11. "Waqooyiga Soomaaliya, meelo ka mid ah dalka Itoobiya, gebi ahaanba wadanka Jabuuti"
  12. "Dadka Nabada iyo Hooyga Aqoonta."
  13. "Jaamacada Camuud; sidoo kale waxaa ku taala Jaamacada Eelo American; tiro ka badan 20 Dugsi Sare; iyo boqolaal dugsiyo"
  14. "beesha Gadabuursi waxaaa loo kala saaraa, guud ahaan, sadex waaxood"
  15. "gobolka Awdal"
  16. "Sheekh Samaroon oo magaciisa saxda ahi uu ahaa Maxamuud"
  17. "Xiis iyo Maydh ee ka tirsan gobolka Sanaag"
  18. "maamulo boqortooyo, saldanad"
  19. "Itoobiya, gebi ahaanba wadanka Jabuuti ilaa meelo ka mid ah dhulka maanta loo yaqaano Eratareya"
  20. "beesha Gadabuursi waxaaa loo kala saaraa, guud ahaan, sadex waaxood"
  21. "Jaamacada Camuud; Jaamacada Eelo American; tiro ka badan 20 Dugsi Sare; iyo boqolaal dugsiyo"

abwaan xasan sh muumin