Soomaaliya

Jamhuuriyadda Soomaaliya جمهورية الصومال Jumhūriyyat as-Sūmāl
Calan Astaannta Qaranka
Astaanta Calanka Soomaaliyeey Toosoo
Caasimada		Muqdisho
Luuqada(ha) Looga hadlo		Af-Soomaali
-	Madaxweyne	Shiikh Shariif Shiikh Axmed
-	Ra'iisul Wasaare	Cabdi Wali Maxamed Cali‎
Ka xoroobey		Gumeysigii Ingiriiska iyo Talyaaniga
-	Taariikhda	1 Luuliyo, 1960
Area
-	Total	637,661 km²  246,201 sq mi
-	Biyo (%)	1.6
Cadadka Dadka
-	2010 qiyaas	9,359,0003
Lacagta		Shillin Soomaali
Wakhtiga		EAT

Soomaaliya (Carabi: الصومال‎ aṣ-Ṣūmāl) ama Jamhuuriyadda Soomaaliya (Carabi: جمهورية الصومال‎ Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl) (waxaa hore loo oran jirey Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya xiligii kacaankii hore), waa wadan ku yaalla Geeska Afrika oo deris la ah Jabuuti, Itoobiya iyo Kenya. Sidii uu u bilowday Dagaaladii Sokeeye 1991, Soomaaliya ma lahayn dawlad dhexe oo wadanka oo dhan ka shaqaysa.Hadda waxaa Soomaaliya ka jira Dowlad federaal kumeel gaar ah oo caalamka aqoonsaday haseyeeshee aan weli awood u helin in ay wada hanato maamulka dalka, waxayna ku koobantahay caasimada Muqdisho. Dhibaatooyinka dagaal iyo khilaafka joogtada ah ee hareeyey siyaasadda Soomaaliya waxay sababeen in caalamku u aqoonsado Wadan Fashilmay, wadanka aduunka ugu saboolsan iyo wadanka aduunka ugu halis badan.

Waqtiyadii hore Soomaaliya waxay ahayd xarun ganacsi ahaan muhiim u ah aduunka waxaana raadraaca taariikhdu xusaysaa in dhulka hadda Soomaaliya loo yaqaan uu ka mid yahay aaggii Dhul Udug. Waqtiyadii dhexe waxaa Soomaaliya xoog ku lahaa imbaradooriyado ay ka mid ahaayeen Dowladii Ajuuraan, Saldanadii Cadal, Saldanadii Warsangeli, Saldanadii Geledi iyo Boqortooyadii Gobroon. Dhammaadkii qarnigii sagaal-iyo-tobnaad waxaa Ingriiska iyo Talyaanigu soo galeen dhulalka xeebaha ah ee Soomaaliya halkaasoo ay ka asaaseen Dhulka Biritishka ee Soomaaliya iyo Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya oo loo kala baxshay dhulalkii ay qabsadeen. Dhaqdhaqaaqyadii ka soo horjeeday qabsashada gumeysiga waxaa ka mid ahaa Dawladdii Daraawiishta ee Sayid Maxamed Cabdulle Xassan oo afar jeer jebiyey Ingiriiska, haseyeeshee waxaa Daraawiishi jabtay 1920 markii Ingiriisku u adeegsaday diyaaradaha dagaalka, taasoo Soomaaliya ka dhigaysa waddankii ugu horreeyey ee Afrikaan ah oo loo adeegsado diyaaro dagaal.Jabkii Daraawiishta ka dib, Talyaanigu wuxuu si buuxda ula wareegay qaybtii uu Soomaaliya ka gumeystay 1927, halkaas oo ay haysteen illaa 1941 ka dibna waxaa kala wareegay maamulkii millateriga ee Biritishka. Woqooyiga Soomaaliya wuxuu ku sii nagaaday ilaalada Biritishka halka Koonfurtuna ay sugeysey madaxbannaani. 1960 waxaa labadii gobol ee Woqooyi iyo Koonfur ku midoobeen magaca Jamhuuriyadda Soomaaliya, waxaana xukunka qabtay dawlad shibil ah. 1969 waxaa afgenbi millateri xukunka kula wareegay Maxamed Siyaad Barre wuxuuna asaasay Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya. Dawladdii Siyaad Barre waxay burburtay 1991, waxaana qarxay dagaal sokeeye.

Tan iyo 1991, ma jirin dawlad dhexe wada hanatay maamulka dalka inkastoo ay jireen dhowr iskuday oo lagu doonayey in lagu mideeyo dalka, haseyeeshee fashilmay. Gobollada woqooyigalbeeda waxaa ka jirta degenaansho waxayna hoos yimaadaan hoggaanka aan la aqoonsanayn ee Somaliland. Gobollada woqooyibari waxaa ka jira ismaamul-goboleedka Puntland oo sheegtay inaysan ka go'in Soomaaliya. Qaybo badan oo koonfurta dalka ka mid ah waxaa koontaroolla Islaamiyiinta Al-Shabaab.

Markii dawlad dhexe la wayaaye, waxay dadka Soomaaliya ku nooli ku xalliyaan ismaandhaafkooda sharciyo hoosaad, sida shibil, sharciga Islaamka iyo xeer. Intii burburku ka jirey waxaa dhaqaalaha dalku ku tiirsanaa ilo aan caadi ahayn sida xoolaha nool, shirkadaha xawaaladaha iyo kuwa isgaarsiinta.

Taariikhda Soomaaliya

Taariikhdii hore

Soomaaliya waa wadan qadiim ah oo taariikh aad u fog leh, waxaa la degenaan jiray waagii gabownimadii dhagaxa.Woqooyiga soomaaliya gaar ahaan meesha looyaqano Laas Geel waxaa laga helay sawir gacmeedyo lagu qiyaaso in ay jiraan 5000 oo sano.Sawir gacmeedyada Laas Geel ayaa waxaa lagu tilmaamaa inay kamid yihiin kuwa ugu da’da wayn Qaarada Afrika.Sawirada ayaa u sawiran sida xoolaha, gaar ahaan lo'ada iyo geelka,waxay ku sawirayihiin dhagax, waxaa u badan lo'ada.

Waqtigii gobonnimada

Dhulka soomaaliyeed waxaa la maamuli jiray waqti aad u duqsan.Waxyaabaha ku tusaayo neh waxaa ka mid ah, guryaha aadka u qadiimsan oo dhagaxa laga sameeyay iyo darbiyada qadiimka ah sida Darbiga wargaade, waana dhul ku tusaayo in oo lahan jiray far qoraal ah oo aad u duqsan.Soomaalida waxee taariikh dheer la lahaan jireen, masaaridii hore, waxaana jiro waxyaabo ku tusaayo in ee soomaalya tahay dhulkii udgoonada.

Qarnigii toban iyo sagaalaad

Sayid Maxamed Cabdule Xasan.

Suldaanadii Awdal.

1875kii waxay ahayd markii ugu horaysay ee gumaystayaashii Ingriiska, Faransiiska, iyo Talyaaniga marka ay soo cago dhigeen gayiga Soomaaliyeed. Ingriiska oo maamulayey Cadan (Yamen), wuxuu go'aansaday in uu lug ku yeesho dhinaca kale ee Gacanka Cadmeed (Berbera). Ingriisku wuxuu ku fakerayey in si uu u ilaashado maraakiibtiisa ka imanaysa India, ee maraysa badda cas ay lagama maarmaan tahay in uu hanto Berbera. Fransiisku wuxuu isna ku fekaray in halka ugu dhaw ee uu Ingriiska ka carqaladaynkaro uu yahay isaga oo Djibouti deegaan ku yeesha. Ingriiska markaas wuxuu ka waday Bariga Africa dhisitaan khad tareen oo isku xidha wadamada Bariga Africa. Talyaaniguna wuxuu markaas lawareegay gacan kuhanynta Koonfurta Soomaaliya oo aan markaas ahayn dhul leh ahmiyad lamid ah kan dhinaca waqooyi ee Soomaaliya. Maadaama Ingriisku aanuu aad u danaynayn Koonfurta Soomaaliya. Talyaaniga waxay u noqotay tani fursad uu ku doodo in uu kamid yahay wadamada reer Europe ee wax gumaysta. 1900. boqorkii Ethiopia Menelik wuxuu qabsaday dhulka Soomaali-galbeed, ama Ogaden.

1899kii Sayid Maxamed Cabdule Xasan wuxuu dagaal kala horyimid Gumaysigii Ingriiska. Wuxuu Sayidku dagaalka waday mudda 21 sano ah.Ugudanbayn Ingriisku waxay duqayn xagga hawada ah ku baabi'iyen xarumihii Sayidka. Tani waxay keentay in uu hakad galo halgankii umadda Soomaalidu ay kula jirtay Gumaystihii dalka ku sugnaa.1941-1949kii Ingriisku wuxuu maamulayey gabi ahaanba Soomaaliya, maadaama ay xulafadiisii ku guulaysatay dagaalkii labaad (WWII). 1948kii xulafaddii dagaalkii labaad (WWII) ku guulaysatay waxay ugu deeqeen Itoobiya in ay hanato dhulka Soomaaligalbeed (Ogaden). 1949kii Qaramada Midoobay waxay 10ka sano ee soosocota Soomaaliya hoos gaysay Xukuumadda Talyaaniga.SYL tan aad ayay uga soo horjeesatay xiligaas, waxayna muujisay sida dadka Soomaaliyeed diyaarka ugu yihiin in ay xoriyad helaan. 26 jun, 1960 Soomaalida Waqooyigu waxay ka xoroobeen Ingriiska. Isla sanadkaas 1st July, 1960kii Soomaalida Koonfurtu waxay ka heleen madaxbanaani Talyaaniga, Isla markaas neh dalka wuxuu ku midoobay jamhuuriyad.

Aadan Cabdulle Cusmaan

Madaxweynihii ugu horeeyay ee Soomaaliya wuxuu noqday Aadan Cabdulle Cusmaan ra'iisul wasaarihiisa neh wuxuu noqday Cabdirashiid Cali Sharma'arke oo asiga neh noqonaayo madaxweyne 1967–1969).1961 soomaaliya waxaa laga hirgaliyay dastuurkii ugu horeeyay ee dalka, waxeyna sameyntiisa soo bilaabatay 1960ki.1964]]kii Soomaaliya iyo Itoobiya waxaa dhexmaray dagaal gaaban. Isla wakhtigaas Itoobiya iyo Kiinya waxay wada saxiixdeen heshiis dhinaca milateriga ah oo Soomaaliya ka dhan ah. Xiligan Soomaaliya waxay u leexatay in ay kaalmo milatari ah waydiisato Soviet Union. Maraykankuna wuxuu isla xiligan kaalmo dhaqaale iyo mid milateriba siiyey Itoopiya.1967 Waxaa madaxweyne noqday Cabdirashiid Cali Sharma'arke, ra'iisul wasaarihiisa ne wuxuu ahaa Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal allaha u naxariistee.

Xukunkii Millateriga

Maxamed Siyaad Barre

21 Octobetr, 1969kii Maj. General Maxamed Siyaad Barre iyo ciidamada qalabka sida waxay lawareegeen talada dalka, waxayna inqilaabeen xukuumaddii Ra'iisal-wasaare Maxamed Ibrahim Cigaal kadib dilkii madaxweynihii Qaranka Cabdirashiid Cali Sharmaarke 15 October, 1969 uu ku dilay mid kamid ah ilaaladiisi magaalada Laascaanood. 1 January, 1973 xukuumadda Milatterigu waxay ku dhawaaqday in afkii Soomaaliga laqoray. Bishii August, 1974 uguyaraan 20,000 macallin oo Soomaali ah ayaa ka qaybgalay ololihii horumarinta reermiyiga. June, 1976 Xukuumaddi Milaterigu waxay abuurtay Xisbiga Hantiwadaaga Kacaanka Soomaaliyeed (XHKS). Wuxuu ahaa xisbiga kaliya ee loo ogalaa dalka. Xiligaas Xukuumadda Milaterigu waxay ku dhawaaqday in ragga iyo haweenku simanyihiin, waxayna abuurtay xoogag cusub oon horay loo aqoon Sida, "Guulwade." 1977-1978 waxaa socday dagaalkii Ogaden ee dhexmaray Soomaalida iyo Ethiopianka. April, 1978 koox katirsan ciidamaddii qalabka siday oo uu kamid ahaa hogaamiyayaashooda Col. Cabdullaahi Yuusuf Axmed ayaa isku dayey inqilaab dhicisoobay. December, 1979 Xukuumaddii Milaterigu waxay qabatay doorashooyin baarlamaan; Laakiin golihii baarlamaanku wuxuu kayimid haldhinac oo ahaa dhinaca Xukuumadda.February, 1982 Maj General Maxamed Siyad ( Madaxweyniha Soomaaliya) wuxuu booqday Washington. Xilligaas waxaa xabsiga laga siidaayey ra'iisalwasaare Maxamed Ibrahim Cigaal, waxaase xabsiga lootaxaabay siyaasiyiin kale oo ay kujiraan qaar kamid ah golihii wasiirada. Siyaasiyiintan markan xabsiga lootaxaabay waxaa kujiray Dr. Maxamed Aden Sheikh, Maj. General Cumar Xaji Masalle ( oo labadaba ay aad isugu dhawaayeen Madaxweynaha); Madaxweyne ku xigeenkii, Ismacil Cali Oboker, iyo Wasiirkii Arimaha Dibadda, Cumar Carte Qaalib.

Dhalashadii dagaaladii sokeeyay

6 April, 1981 waxaa London lagu aas-aasay ururkii SNM ee ay taageerayaasha u ahaayeen Qaar kamid ah Soomaalida waqooyiga. July, 1982 Ciidamada Milateriga Itoobiya oo ay caawinayaan Jabhaddii SSDF ayaa weerar kusoo qaaday bartamaha Soomaaliya.Itoobiya waxay danaynaysay in ay Soomaaliya laba u kala goyso. Balanballe iyo Goldogob waxay u gacangaleen Itoobiya. Waxaana xukuumaddu ku andocootay in magaalooyinkan lagu xasuuqay shacab badan oo Soomaali ah. Isla xilligaas mucaaradku waxay ku doodeen in shacab badan oo Soomaali ah ay xukuumaddu ku xasuuqday gobolka Mudug, gaar ahaan agagaarka Galkacyo. Xilligaas waxaa madax u ahaa jabhaddii SSDF, madaxweyne Cabdullaahi Yuusuf Axmed. Xilligan wadamada Reer-galbeedku waxay kaalmo milateri iyo mid dhaqaalaba siiyeen Xukuumaddii Maj. Gen. Maxamed Siyad Barre. 1984kii waxaa socdaal qarsoodi ah ku tagey Soomaaliya wasiirkii Arimaha Dibadda ee Koonfur Afrika, Roelof Botha. Wuxuu ballan qaaday kaalmo milateri haddii diyaaradaha Koonfurta Afrika ay kusoo degaan Soomaaliya. 1986kii Soomaaliya waxay wax ka aas-aastay urur goboleedka IGAD oo lagu aas aasay Djibouti. Xilligan Maj. Gen. Maxamed Siyad Barre wuxuu kula kulmay Djibouti Mangistu Haile Mariam, madaxweynihii Itoobiya xukumayey. 23 May, 1986 madaxweyne Maxamed Siyad Barre wuxuu galay shil baabuur oo uu si xun ugu dhaawacmay. Madaxweynaha waxaa loo qaaday wadanka Sucuudiga oo lagu soo daaweeyey. November, 1986 Madaxweyne Maxamed Siyaad waxaa loo caleema saaray 7sano oo kale. 99% codayn dhan ayuu ku dooday in loogu codeeyay ereyga "HAA." Laakiin xilligaas waxaa dalka ka socday dagaallo sokeeye, dad badan oo Soomaali ahina waxay ka horjeedeen nidaamkii Xukuumaddii Milateriga. 1987kii hay'adda u dooda xuquuqda bini'aadamka ee Amnesty International, waxay ku eedaysay rajiimkii Maxamed Siyaad in uu ku xadgudbay xuquuqda bini aadamka. Tani waxay keentay in Congresska Maraykanka gooyo kaalmadii uu siinjiray Mr. Barre iyo xukuumaddiisii 27 May. 1988 ururkii SNM wuxuu qabsaday caasimadda gobolkii Togdheer ee Burco. 31 May, 1988 isla ururkii SNM wuxuu qabsaday qaybo badan oo muhiim ah oo kuyiilay Hargaysa. Xukuumaddu waxay xiligan xoog milateri u adeegsatay, duqayn lixaadlehna u geysatay labadaas magaalo. Sidoo kale mucaaradku waxay iyana dhankooda dagaalka ku ballaariyeen goobihii rayidka. Dad Soomaaliyeed oo aad u badan ayaa u qaxay Ethiopia. Kumaankun kalena waxay ku dhinteen dagaaladaas. 9 July, 1989 waxaa Muqdisho lagu toogtay Madixii kaniisada katholiga ee Muqdisho, Salvatore Colombo. Ilaa hadda lama helin ciddii dilkiisa ka danbeysay.Isla xilligan waxaa socday dagaallo sokeeye oo u dhaxeeyey xukuumadda iyo mucaaradka, gaar ahaan gobolada dhexe oo la rumaysanyahay in dad badan oo shacab ah ay ku geeriyoodeen. 14 July, 1989 ciidamadii koofiyad casta ayaa cagta marisay mudaharaad ay sameeyeen dad Soomaali ah oo kacaraysnaa xarig loogaystay Sheikh C/Rashid Sheikh Cali Sufi. Waxaa larumaysanyahay in dadbadani ku geeriyoodeen. 15 July, 1989 waxaa xeebta Jasiira lagu xasuuqay ilaa 47 qof oo Soomaalida waqooyi ah. Waxaa lagu tilmaamaa in uu yahay mid kamid ah waxyaabihii ugu xumaa ee laga xasuusto Xukuumaddii milateriga. tani waxay keentay in Xukuumadihii Reer galbeedku ay iska fogeeyaan Maj. Gen. Maxamed Siyaad iyo xukuumaddiisii. 6 July, 1990kii Waxaa isna dadbadini ku geeriyooday mashaqadii ka dhacday Stadium Muqdisho, garoonka kubadda cagta ee Muqdsiho. 13 July, 1990kii waxaa dil toogasho lagu xukumay 46 kamid ah dad siyaasiyiin ah oo kasoo horjeeday President Barre; kooxdan waxaa lagu magacaabay Manafesto Group. In badan oo iyaga kaimid ahina waxay gadaal ka noqdeen dagaal-oogayaal. 31 December, 1990 waxaa bilowday burburkii xukuumaddii dhexe ee Soomaaliya. isagoo hadba magac lagu tilmaamayo, gaar ahaan xilligii Faraaciinta iyo Romaankuba.

Siyaasiinta

Wixii ka danbeesay burburkii dowladii dhexe, Soomaaliya malaheyn dowlad awoodeedu gaarsiisan tahay dalka oo dhan. Maanta soomaaliya malahan xisbiyo u dhisan ka qayb galka siyaasada marka laga reebo gobollada wuqooyi. Waxaa hada jira daalo ay wadaan aqoonyahano soomaaliyeed oo lagu doonayo in lasameeyo is badal siyaasadeed bulsho dhaqan dhaqaale iyo dowlad u shaqeesa shacabka soomaaliyeed. Kaasoo ay iska kaashanayaan Xukuumadda qeybaha bulshada iyo beesha caalamka oo dhan. Sidaasi darteed waxaa lasameynayaa Dastuur si looga baxo kumeelgaarka loona guuro dowlad rasmi ah oo ka hana qaada wadanka oo dhan soona celisa sharafkii iyo karaamadii uu lahaa qaranka soomaaliyeed. Soomaaliya hada waxay leedahay Dowlad federaal kumeelgaar ah oo ka kooban Madaxweyne Xukuumad & Baarlamaan. Waxaana hogaamiya Dowlada Kumeelgaarka ah Shiikh Shariif Shiikh Axmed oo ah Madaxweynaha soomaaliya iyo Raiisul wasaaraha soomaaliya Cabdi Wali Maxamed Cali‎ oo la doortay 23 juun 2011.Dowladaan Kumeelgaarka ah waxee waqtigeda ku ekeed Agoosto 20 keeda 2011, laakiin hal sano ayaa loogu daray markii ee mas'uliyiinta dowlada KMG ee muran soo dhax galeen isla markaas neh xukumadii hore ee farmaajo xilka iska dhiibtay.

Gobollada

Gobollada Soomaaliya.

Soomaaliya waxay u qaybsantahay 18 gobol oo kala ah:

Tiro	Gobolada	Caasimada	Bulshada
1	Awdal	Boorama	600,000 oo qof
2	Bakool	Xudur	226,000 oo qof
3	Banaadir	Muqdisho	1,250,000 oo qof
4	Bari	Boosaaso	75,000 oo qof
5	Bay	Baydhabo	800,000 oo qof
6	Galgaduud	Dhuusamareeb	75000 oo qof
7	Gedo	Garbahaarey	43,000 oo qof
8	Hiiraan	Beledweyne	lama oga
9	Jubbada Dhexe	Bu'aale	lama oga
10	Jubbada Hoose	Kismaayo	183,300 oo qof
11	Mudug	Gaalkacyo	545,000 oo qof
12	Nugaal	garoowe	450,000 oo qof
13	Shabeellaha Dhexe	Jowhar	62,000 oo qof
14	Shabeellaha Hoose	Marka	62,000 oo qof
15	Sool	Laascaanood	80,000 oo qof
16	Sanaag	Ceerigaabo	40 ,000 oo qof
17	Togdheer	Burco	400,000 oo qof
18	Woqooyi Galbeed	Hargeysa	1,300,000 oo qof

Dhismaha gobolada waxee imaadeen markii ee gobolada Koonfurta xoroobeen 1960kii Soomaaliya, waxayna xiligaas ahaayeen lix gobol oo kala ahaa gobolka Banaadir, gobolka Hiiraan,Jubbada Hoose, Gobolka Mudug iyo Gobolka Bari, waxaa iyana ku soo idarsamay goboladii waqooyi ee iyaguna isla sanadkaas xornimada qaatay, waxayna ku soo darsadeen koonfurta labadii gobol ee xiligaasi gobolada waqooyi la'isku oran jiray, ee gobolka Woqooyi Galbeed iyo gobolka Togdheer, waxana ay isku noqdeen goboladii jamhuuriyadda sideeda gobol. Markii uu kacaankii milatariga ahaa dalka Qabsaday ee la qaaday ololihii horumarinta reer miyiga ee sanadii 1973dii ilaa 1974tii xiligaasoo ay timid baahi ween oo ahayd in la magacaabo gobolo kale markaas waxaa sideedii gobol lagu kordhiyay todobo kale, oo ka mid ahaayeen, Gedo,Shabeelaha Hoose,Shabeelaha Dhexe, Bay, Bakool,Galgaduud,Nugaal waxayna tirada gobolada dalka noqdeen shan iyo toban gobol Bilowgii sanadii 1980kii waxaa lagu kordhiyay gobolka [[Jubbada Dhexe, dabayaaqadii sideetameeyadii ayaa iyana la magacaabay gobolada Sool iyo Awdal.Xiligaasoo tirada gobolada dalku noqdeen sideed iyo toban gobol.

Taariikhda Soomaaliya oo kooban

Soomaaliya waa dal ku yaalo Geeska Afrika, wuxuuna ku fadhiyaa dhul baaxadiisu dhantahay 635.541km2, waxana uu xuduud la wadaagaa Gacanka Cadmeed oo ka xigta [[Woqooyi]ga], Jabuuti oo ka xigta Woqooyi galbeed,Itoobiya oo ka xigta dhanka Galbeed,Kenya oo ka xigta dhanka Koonfureed iyo Badweynta Hindiya oo ka xigta dhanka Bari.Soomaaliya waxee ka midtahay wadamada ugu xeebta dheer caalamka, waa wadanka ugu xeebta dheer qaarada afrika, dhirirka xeebta soomaaliya waa 3333km. Tirada dadka Soomaaliyeed waxaa lagu qiyaasaa 10,000,000 oo qof. 60% Soomaalidu waa dad reer baadiya ah , 20% waa dad reer magaal ah, 15% waa dad beeralay ah iyo 5% oo ah dad Kaluumayato ah.

Magacaabida Magaca soomaaliya

khubarada ka faaloota taariikhda dalka Soomaaliya waxa ay sheegeen in erega Soomaaliya uu ka taaganyahay labo eray oo la'isku geeyay, kuwaasi oo kala ah (Soo-Maal), iyadoo eraga (Soo) macnihiisa loola jeedo Soco, halka ereyga (Maal) uu macnihiisu ka soo jeedo Lis. Marka labadaasi eray la'isku daro waxaa uu noqonayaa (Soo Maal Saca,rida,laxda,geelka). Khubarada qaarkood waxa ay sheegaan in magaca Soomaali uu asal ahaan ka soo jeedo ereyga carabiga ee ah (Duu-maa) oo fasir ahaan la macna ah Shacab xoolo badan leh. Sooyaalka taariikhda qadiimiga ah waxaa iyadana laga helayaa macno kale iyadoo khubaraduna ku doodayaan in ereygaasi uu ka yimid Samaale oo micnihiisu yahay ninkii waranka Dheeraa.Samaale ayaa la sheegaa in uu ahaa ab iyo waziirkii ay ka soo farcanmeen dadka Soomaaliyeed (Aw-Samaale). Taariikh ahaan dalkayagu waxa uu lahaan jiray xadaarad facween waxaana dalkeena loo aqoon jiray magacyo badan sida Dhulkii udgoonaa , Dhulkii eebe iyo Geeska Afrika.

Caasimadaha

Caasimadda dalkeena waa Muqdisho, tan labaadna waa Hargeisa, tan sadaxaadna waa Kismaayo, tan afaraad waa Baydhabo.tan afaraadna waa [[ burco]]

Magaalooyinka Soomaaliya

Magaalooyinka jamhuuriyada Soomaaliya Muqdisho Boosaaso Kismaayo Boorama		Lam	Magaalada	Gobolka	Bulshada.	Hargaysa Marka Baraawe Garoowe
		1	Muqdisho	Banaadir	Qi. 2,000,000
		2	Hargaysa	W.Galbeed	Qi. 2,000,000
		3	Boosaaso	Bari	Qi. 950,000
		4	Gaalkacyo	Mudug	Qi. 545,000
		5	Berbera	W.Galbeed	Qi. 232,500
		6	Marka	Shabeellaha Hoose	Qi. 230,100
		7	Jamaame	Jubbada Hoose	Qi. 224,700
		8	Kismaayo	Jubbada Hoose	Qi. 183,300
		9	Baydhabo	Baay	Qi. 157,500
		10	Burco	Togdheer	Qi. 120,400
		11	Afgooye	Shabeellaha Hoose	Qi. 79,400
		12	Beledweyne	Hiiraan	Qi. 67,200
		13	Qoryooley	Shabeellaha Hoose	Qi. 62,700
		14	Garoowe	Nugaal	Qi. 57,300
		15	Jowhar	Shabeellaha Dhexe	Qi. 57,100
		16	Baardheere	Gedo	Qi. 51,300
		17	Qardho	Bari	Qi. 47,400
		18	Boorama	Awdal	Qi. 39,100

goboladii ugu horeeyay oo xornimada qaatay

Gobolkii ugu horeeyay oo xornimada qaatay waxa uu ahaa Gobolada Waqooyi, waxaana xornimadooda ay qaateen 26kii bishii Juun sanadii 1960kii, Gobolada Koonfureedna waxaa ay xornimadooda qaateen 1-dii bishii Luulyo sanadii 1960kii. Shirkii gumeestayaasha Afrika ee lagu qeybsaday Afrika ee ka dhacay Baar-liin 1884-tii ayaa dalka Soomaaliya loogu qeybiyey 5 qeybood waxana shantaasi qeybood ay kala ahaayeen:

• Gobolada Waqooyi oo la siiyay gumeestihii Ingiriiska.
• Gobolada koonfureed oo la siiyay gumeystihii Talyaaniga.
• Xeebta Soomaaliyeed ee Jabuuti ee loo dhiibay gumeystihii Faransiiska.
• N.F.D oo iyadana la siiyay dalka Kiinya.

Iyo gobolada Soomaali Galbeed oo gacanta loo geliyay Dawladda Itoobiya. shantaan gobol waxaa la isku yiraahdaa shanta Soomaaliya. taariikhdu markii ay eheyd 27kii bishii Juun sanadii 1977 ayay Jabuutina xornimadeeda qaadatay, waxaasa wali gacanta gumeestaha ku jira Soomaali galbeed iyo N.F.D.

Wabiyada

Dalka Soomaaliya waxaa maro labo wabi oo kala ah Wabiga Jubba iyo Wabiga Shabeelle, waxayna ka yimaadaan dalka Itoobiya, waxaana ugu dheer Webiga Shabele oo dhererkiisu uu gaarayo 1500km, waxaase ugu weyn uguna biyo badan webiga Jubba oo dhererkiisu uu gaarayo 800km. magaalooyinka ay dalka ka maraan hadaan soo qaadano webiga Shabele wuxuu dalka ka soo galaa xadka uu gobolka Hiiraan la leeyahay dalka Itoobiya meel u dhow magaalada Feer-feer, wuxuuna soo maraa magaalyooyinka Beledweyne, Buuloburte, Jowhar, Balcad, Afgooye iyo Jannaale. Wuxuuna ku dhamaadaa meesha la yiraahdo Dhaytubaako oo u dhexeysa Jilib iyo Shalaanbood, Wabiga Jubba isagu waxa uu dalka ka so galaa Xuduuda uu gobolka Gedo la leeyahay dalka Itoobiya wuxuuna soo maraa magaalooyinka Doolow, Luuq, Baardheere, Bu'aale, Jilib, Mareerey, Kabsuuma iyo Jamaame. Wuxuuna ku dhamaadaa oo uu badda kaga darsoomaa meesha la yiraahdo Goobweyn oo Kismaayo u jirta 25km

Dalxiiska

Soomaaliya maanta ma ahan wadan loo dalxiisi karo sababtoo ah, waa wadan burburay oo runtii dagaaladii uuga daray, waana wadan ee dalxiise yaasha isku aamini karin.wayadii hore soomaaliya waxee eheed wadan loo soo dalxiisi jiray, waxeena eheed wadan runtii qaali ah oo dalxiiseyaasha meesha ee rabaan ka dhici jireen.Waxee eheed wadan aad loo amaani jiray.Soomaaliya waxee laheed meelo badan oo taariikhi ah, waxee laheed dhul aad u qurxan oo xayawaanaadka ka buuxaan, waxee leheed meelo ee dalxiise yaasha ku raaxeestaan, waxee leheed xeebaha ugu qurxan dunida.Laakiin nasiib darro waxaas oo dhan waxaa burburiyay dagaalada. Soomaaliya jabkaas wee ka soo noqon kartaa hadii ee dowlad hadda hesho.Wali waxee leedahay xeebaha ugu qurxan caalamka, gaar ahaan xeebaha koonfurta, in kastoo meelaha qaar ee wasaq la soo daristay, sidoo kale wali waxee leedahay dhul ee xayaawaanaadka ka buuxaan, Shacabka neh mar kasto waxee dhisaan magaalooyinka, ayada oo madaafiic maalin kasto si arxan darro ah loogu garaaco.

Maalmaha la xuso

• 1. 26kii Juun 1960kii xornimadii gobolada Waqooyi.
• 2. 1dii Luuliyo 1960kii midoobidii Gobolada waqooyi iyo Koonfur.
• 3. 1dii luuliyo 1960kii xornimadii Gobolada koonfureed.
• 4. 12ka Abriil maalinta xooga dalka Soomaaliyeed.
• 5. 8da Maarso maalinta haweenka Soomaaliyeed
• 6. 20kii Diseembar maalinta ciidanka booliska soomaaliyeed
• 7. 27kii Juun 1977kii xornimadii dalka Jabuuti.
• 8. 15kii Maajo 1943kii aasaaskii ururka S.Y.L
• 9 .17abril maalinta dhirta soomaaliyeed.
• 10.21 Nofeembar maalinta macalinka soomaaliyeed.
• 11. 21 Oktoobar sanadii 1972dii qoraalkii farta Soomaaliga
• 12. 16kii Febraayo 1974tii Soomaaliya waxay ku biirtay Jaamacadda carabta.
• 13. 1528-1542kii halgankii Axmed Gurey ee Itoobiya iyo Bortaqiiska.
• 14. 1900-1921 Gakgabkii Sayid Max'ed Cabdulle Xasan ee Ingiriiska.
• 15. 1da Abriil 1950kii heshiiskii Q.M iyo talyaaniga ee xornimo gaarsiinta Soomaaliya.
• 16. 1da Bishii Luuliyo 1960kii waxaa dalka madaxweyne loo doortay Aadan Cabdulle Cusmaan.
• 17. 1da Bishii Luuliyo 1960kii waxaa dalka gudoomiye baarlamaan loo doortay Xaaji Bashiir Ismaaciil.
• 18. Bishii Juun 1967dii waxaa dalka madaxweyne u noqday Cabdi Rashiid Cali Sharma'arke.
• 19. bishii Oktoobar 1969kii waxaa dalka madaxweyne u noqday Max'ed Siyaad Barre
• 20. Warshadii kaluunka ee Laasqoray waxaa la aasaasay 1970kii
• 21. Warshadda dharka ee Balcad waxaa la aasaasay sanadii 1968dii
• 22. Warshadda sonkorta ee Jowhar waxaa la aasaasay 1962dii
• 23. Warshadda Caanaha ee Xamar waxaa la dhisay 1966kii
• 24. Warshadda Hilibka ee Kismaayo waxaa la dhisay 1973kii.
• 25. 12 Oktoobar 1954 maalinta calanka

Jawiga

Jawiga soomaaliya woo kala duwanyahay, woxoona u kala qeebsama woqooyiga iyo koonfurta. woqooyiga soomaaliya waxuu leeyahay saxaaro dhex dhexaad ah, waa na meelaha ugu kulul dalka soomaaliya oo roob badan ka da'in. kuleelka woqooyiga soomaaliya wuxuuo u dhaxeeyaa 30 ilaa 45 graad, meelaha buuraha u dhow neh jawiga hoos oo u soo dhacaa. Koonfurta Soomaaliya weey ka qaboowdahay woqooyiga kuleelkeeda ma dhaafo mana kayaro 25 ilaa 32 garaado,waana meelaha ugu roobka badan, laakiin koonfurtu ugu hooseyso ee xadka kenya jawiga wuu is badalaa, wuxxuuna dhulka noqonaa sida woqooyiga oo kale, waa dhul saxaaro dhaxdhaxaad leh. Jawiga Soomaaliya wuxuu leeyahay xiliyo kala duwan oo u gaar ah oo lagu yaqaano waqtiyada oo roobka da'o.Meesha ugu qaboow dalka soomaaliya waa dhinaca gobolka Hiiraan, meesha ugu kulul neh waa dhinaca gobolka Woqooyi Galbeed gaar ahaan xeebaha magaalada berbera iyo boosaaso.

Buuraha

Woqooyiga Soomaaliya waxaa ku yaalo buuraha ugu dheer Soomaaliya, gaar ahaan, magaalada Ceeri-gaabo, waxaa ku yaalo buurta caanka ah, oo la dhoho Shimbiris waxee u dhowdahayGacanka Cadmeed.

Dhaqaalaha

Soomaaliya wax soo saarkeeda add ayuu u horeeyay, waqtigii nabada eheed, waxeena soo saari jirtay waxyaabo badan oo kala duwan, sida sonkorta, hilibka, caanaha, qudaarta, miraha iyo waxyaabo badan oo la tiri karin. Soomaaliya waqtigaas waxee eheed wadan aad loogu soo dalxiisi jiray, oo dhaqaalihiisa neh kor u socday.Dhaqaalaha soomaaliya waxuu mar ahaan jiray dhaqaalaha ugu xoogan bariga afrika. Wadamada ee Soomaaliya la ganacsan jirtay waxaa ka mid ah wadamada ee dariska yihiin iyo kuwa yurub iyo aasiya.Maanta dhaqaalaha soomaaliya wuu burburay, sabab la xiriirto, dagaalada aan dhamaadka laheen iyo dowlad la'aanta 21ka sano gaaray. Run ahaantii wadan aan dowlad laheen, dhaqaalihiisa iyo ganacsiga ma socon karaan, laakiin somalia ilaaheey amarkiis ganacsiga woo sii socday, sabab la xiiirto somalida qurbaha joogto oo wadanka lacago badan soo geliyo, ganacsatada neh ku dadaaleen in oo wadanka joogsan.Maanta Sirdoonka Mareykanka waxee soo ogaadeen in ganacsiga soomaaliya oo kor u socdo, waxaa wadamada kale loo diraa, Malaayga, dhuxusha, Mooska, sonkorta, Qamadiga, ama bariiska iyo galeeyda, dhinaca xoolaha waxaa somalia laga dhoofiyaa ariga, laxda geela iyo Lo'da . Sida ee sirdoonyaasha mareykanka ee sheegayaan, Soomaaliya ayaa bariga afrika ugu dhoofiska badan dhinaca ariga laxda geela ama lo'da.

Kheyraadka Dabiiciga ee Soomaaliya

Dalkeena waxa uu leeyahay kheyraad fara badan oo aanan halkaan ku soo koobi karin waxaasa ka mid ah kheyraadka dalkeena laga helo: Xoolaha la dhaqdo kuwaasoo loo qeybiyo afar qeybood kalana ah Geela Lo'da oo iyagu la'isku yiraaho Ishkin, Idaha iyo Eriga hadii aynu eegno magacyada loogu kala yeero noocyada xoolaha ayaa waxa ay kala yihiin: *1-Geela kan lab waxaa loogu yeeraa Rati kan dhadigna Hal marka ay yaryaryihiina waxaa la yiraahdaa Nirig iyo Qurbac.

• 2-Lo'da neefka lab waxaa loogu yeeraa Dibi kan dhadigana Sac marka ay yaryaryihiina waxaa loogu yeeraa Wayl iyo Wayl ama Aalo.
• 3-Riyo riyaha neefka Lab waxaa lagu magacaabaa Orgi kan dhadigna waxaa lagu magacaabaa Ri marka ay yaryaryihiina waxaa lagu magacaabaa Waxar iyo Waxar ama Maqal
• 4- Ido idaha neefka lab waxaa la yiraahdaa Wan (Sumal) kan dhedigana waxaa la yirahdaa Lax (Sabeen) marka ay yaryaryihina Nayl ama Baraar.

Dalagyada Soomaalidu Beerato ayaa waxa ay yihiin dalagyo aad u wanaagsan isla markaana aan ka bixin wadamada africa qaarkood waxana shaxda hoos ku qoran ay muujinaysaa magaca dalaga iyo inta uu ku bislaado:

Miraha	inta ee qaadaneeso
Galayda	99 beri
Masagada	99 beri
Sisinta	90 beri
Mooska	199 beri
Digirta	90 beri
Yaanyada	90 beri
Babayga	99 beri
bataatiga	199 beri
Lowska	150 beri
Canbaha	6 bilod

Magacyada Miraha

Magacyada Geed miroodka ka baxa dalkeena ayaa waxa ay kala yihiin Hohob, Mareer, Gud Dhafaruur, Dhuwan, Ontoro,Deegaan, Dhebi, Gob, Miracas, TukeLalmi,Murcood, Kobash, Askax, Shanfarood, Barde, Dhamaag, Qoone,dhangaloow,beydaaniyo jicib. waxaa kale oo ka baxo kheeraadkaan hoosta ku qoran iyo waqtiga oo ku bislaanaayo.

Khayraadka Badda

Wax soo saarka Badda dalkeena Soomaaliya waxa uu leeyahay labo badood oo kala ah Baddacas iyo Badweynta Hindiya waana dal ay dhamaantiis ku dharersantahay Bad laga soo biloobo Cirifka Koonfureed ee Raaskambooni ilaa Cirifka Waqooyi ee Raascaseyr, magaalooyinka dhaca xeebaha waxaa ugu caansan Saylac, Berbera, Caluula, Boosaaso, qandala, Bandarbayla, Hobyo ,Muqdisho, Marka ,Baraawe iyo Kismaayo.

Isgaarsiinta iyo Saxaafadda

Shirkadaha ugu fiican oo dhaqaalaha Soomaaliya si fiican ugu caawiyo waxaa ka mid ah, shirkadaha taleefoonada, ayaga oo shacabka raqiis ugu dhigay, dhaqaalo fiican neh dalka u soo galiyo. Soomaaliya ayaa ugu fiican ugu neh horeeyso dhinaca moobiilada iyo internetka qaarada afrika, shirkadaha moobiilada iyo internetka waxee xaruntooda ku kala yaalaan magaalooyinka Bosaaso iyo hargeysa iyo muqdisho, waxaana moobiilada iyo internetka laga isticmaalaa magaalo kasto oo ku taalo dalka.

Millateriga

ciidanka xooga

Soomaaliya waxeey ka mid eheed ciidamada ugu xoogana afrika, waxaana la dhihi jiray ciidanka XDS, ama SNA.Ciidamada militariga soomaaliya waxee u dhaxeeyeen 350.000 ilaa 400,000 oo askar oo diyaar ah, Ciidamada soomaaliya waxee saldhig ku lahaayeen gobolo badan oo dalka ka mid ah.Waxeyna ka koobnaayeen ciidanka dhulka, ciidanka badda iyo ciidanka cirka. Booliska Soomaaliya neh Gobol kasto ayoo saldhig kulahaa, magaalo kasto neh way ka shaqeen jireen. Ciidamada Militariga Soomaaliya waxaa soo taba baray wadamada galbeedka gaar ahaan kuwa talyaniga iyo Soviet union, laakiin ciidamada soomaaliya ayaga ayaa isi sii tabo bari jiray. wadamo ka mid ah yurub iyo mareykanka neh hub ayee uugu saaiidi jireen. Dagaaladii Soomaaliya sidi oo bilaawday, ciidanka soomaaliya woo jabay, maanta wuxuu maraa 10,000 oo askar ah, oo si fiican u tabo barneen. Ciidamo waxaa jiro oo wadanka dibadiisa lagu soo tabo barooyo.Soomaaliya wax janaraal la dhoho maanta ma jirto. Wasiirka difaaca ayaa shaqo kuleh. Ciidanka maanta jira waa kuwo dalkooda difaacaya ayaga oo qalab militari heesanin, maanta ciidanka dalka soomaaliya waxee helaan xukumada daneysa oo lacag ku siisa howlgal kooda, laakiin wali qalabkoodi hore ma heestaan. Ciidankii hore ee XDS, waxee lahaayeen hub aad u casriyeesan,waxeena ahaayeen ciidan aad u tarbiyeesan. Ciidanka maanta ka jira dalka soomaaliya waa kuwo tarbiyada ku yartahay oo badanaa ayaga is dilo ama dadka dhacaan. Ciidanka soomaaliya maanta wee soo noolaanooyaan, kuwo dhulka maanta waxee heestaan hub aad u casriyeesan iyo dhar calanka soomaaliya ku dhaganyahay, laakiin uma dhameestirno.Ciidanka badda neh waa la soo celiyay, waxeena maanta maraayaan iska 500 oo askar ah, kuwa cirka neh waa la soo celiyay. ayaga oo maanta maraayo iska lix diyaaradaha weerarka ah, iyo lix kale oo kuwa xamuulka ah ama qalabka ciidamada lagu qaado. booliska cusub ee somalia woo soo noolaanooyaa ayaga oo watto dharkoodii iyo baabuurta booliska laakiin wali kama shaqeeyaan gobolada dalka oo dhan.

Shidaalka

Dalka Soomaaliya marka la fiiriyo juqraafi ahaan, waxaa loo malaynayaa in uu ku kaydsan yahay shidaal farabadan. Shirkadaha muddad dheer ku hamiyayey in ay shidaal ka soo saaraan Soomaaliya waxaa ka mid ah shirkadda CEELKA CONOCO]],, taas oo xarun ama kaam ballaaran ku lahayd meel 35 km dhanka Bari ka xigta magaalada Garoowe ee Gobolka Nugaal.Mida kalle waxaa loo maleenayaa in gobolada koonfur soomalia uu ku jiro shidaal aad u fara badan oo ka midtahay deegaanada sh/hoose sida wanalweyn.Degmada Wanlaweyn waxaa laga helaa shidaal iyo saliid intaba.Ceelashii shidaalka ee ugu horeeyay waxa ay dowladii Maxamed Siyaad Bare ka bilowday qodistoodii Gobolka Awdal gaara ahaan xeebta Banka Giriyaad oo haatan ay ku yaalaan birihii iyo qayb kamida qablab kii shirkada Chevroloo laga leeyahay dalka Maraykanka ayaa lagu siiyay qandaraaska.Dalka somalia guud ahaanba waxaa ku jira qeeraad badan oo aan la soo koobi karin.Howlo shidaal baaris oo kasocday soomaaliya ayaa joogsaday kadib markii eey burburtay doowladii kacaanka sanadku markuu ahaa 1991.

Sidoo kale fiiri

• Safaaradaha Soomaaliya
• Dagaalkii sokeeye ee Soomaaliya

Linkiga Caddaynta

Wikimedia Commons waxee heysaa war la xiriiro Soomaaliya