Soomaaliya

Ka Wikipedia
U bood: gooshitaan, raadi
Jamhuuriyadda Federaalka Soomaaliya
Federal Republic of Somalia
جمهورية الصومال الفدرالية
Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl al-Fiderāliyya
Flag of Somalia
Hal ku dheg: "Iska wax uqabso" (Af-Soomaaliga)
"Si loo gaaro horumar"
Heesta qaranka: Qolobo calankkedu waa ceynoo[
Magaalo madax
Waa Magaalada ugu balaaran
Muqdisho
2°2′N 45°21′E / 2.033°N 45.35°E / 2.033; 45.35
Luqadaha rasmiga ah
Qaybaha qoomiyedaha
Dadka
  • Soomaalida
Xukunka Baarlamaanka
 -  Madaxweyne Xasan Sheekh Maxamuud
 -  Ra'iisul wasaare Cabdiweli Sheekh Axmed
Sharci dejinta Baarlamaan
Askunka
 -  Badamareen c. 200000 C.H 
 -  Saldanadii Ajuuraan Qarnigii 13aad 
 -  Cusmaaniyad Qarnigii 11aad 
 -  Ingiriiska] 1884 
 -  Talyaaniga 1889 
 -  Daraawiish Qarnigii 20naad 
 -  Midowga, Xornima qaadasho iyo dhismaha dowlad 1 July 1960 
 -  Dhismihii labaad ee somalia 25 August 1979 
 -  Qaabka ay hadda tahay 1 August 2013 
Baaxad
 -  Guud ahaan 637,657 5,596 km2 (44th)
246,200 sq mi 
Tirada dadka
 -  2012 Qiyaasta 10,085,638 (86th)
 -  Tiro-badni 16.12[1]/km2 (199th)
41.7389/sq mi
Wax soo saar (PPP) 2010 Qiyaastii
 -  Guud ahaan $5.896 billion (163th)
 -  Qof qof $600 (224nd)
Kobaca (2011) Maleh (Decrease) / Liiska kuma jirto)
Lacagta Shilin Soomaali (SOS)
Waqtiga EAT (UTC+3)
 -  Xagaa (DST) Wali lama qeexin (UTC+3)
Wadista Baabuurta midig
Furaha telka +252
Furaha Internetka .so

Soomaaliya (Carabi: الصومال‎ aṣ-Ṣūmāl) ama Jamhuuriyadda Soomaaliya (Carabi: جمهورية الصومال‎ Jumhūriyyat aṣ-Ṣūmāl) (waxaa hore loo oran jirey Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya xiligii kacaankii hore), waa wadan ku yaalla Geeska Afrika oo deris la ah Jabuuti, Itoobiya iyo Kiinya.

Sidii uu u bilowday Dagaaladii Sokeeye 1991, Soomaaliya ma lahayn dawlad dhexe oo wadanka oo dhan ka shaqaysa. Hadda waxaa Soomaaliya ka jira Dawlad federaal lagu sheego taasoo dastuurkeeda aan laga helin ogolaasho xagga shacabka ah caalamkuna aqoonsanayahay hase yeeshee aan weli awood u helin in ay wada hanato maamulka dalka, waxayna ku koobantahay caasimada Muqdisho. Dhibaatooyinka dagaal iyo khilaafka joogtada ah ee hareeyey siyaasadda Soomaaliya waxay sababeen in caalamku u aqoonsado Wadan Fashilmay, wadanka aduunka ugu saboolsan iyo wadanka aduunka ugu halis badan.

Waqtiyadii hore Soomaaliya waxay ahayd xarun ganacsi ahaan muhiim u ah aduunka[2] waxaana raadraaca taariikhdu xusaysaa in dhulka hadda Soomaaliya loo yaqaan uu ka mid yahay aaggii Dhul Udug.[3][4] Waqtiyadii dhexe waxaa Soomaaliya xoog ku lahaa imbaradooriyado ay ka mid ahaayeen Dowladii Ajuuraan, Muwaladiintii Yemen ka timi Saldanadii Cadal, Saldanadii Warsangeli. Dhammaadkii qarnigii sagaal-iyo-tobnaad waxaa Ingriiska iyo Talyaanigu soo galeen dhulalka xeebaha ah ee Soomaaliya halkaasoo ay ka asaaseen Dhulka Biritishka ee Soomaaliya iyo Dhulka Talyaaniga ee Soomaaliya[5] oo loo kala baxshay dhulalkii ay qabsadeen. Dhaqdhaqaaqyadii ka soo horjeeday qabsashada gumeysiga waxaa ka mid ahaa Sayid Maxamed Cabdulle Xassan oo afar jeer jebiyey Ingiriiska, haseyeeshee waxaa Daraawiishi jabtay 1920 markii Ingiriisku u adeegsaday diyaaradaha dagaalka, taasoo Soomaaliya ka dhigaysa waddankii ugu horreeyey ee Afrikaan ah oo loo adeegsado diyaaro dagaal.Jabkii Daraawiishta ka dib, Talyaanigu wuxuu si buuxda ula wareegay qaybtii uu Soomaaliya ka gumeystay 1927, halkaas oo ay haysteen illaa 1941 ka dibna waxaa kala wareegay maamulkii millateriga ee Biritishka. Woqooyiga Soomaaliya wuxuu ku sii nagaaday ilaalada Biritishka halka Koonfurtuna ay sugeysey madaxbannaani. 1 Luulyo 1960kii waxaa fadhi baarlamaan oo uu gudoominayey Mudane Xaaji Bashiir Ismaaciil Yuusuf lagu ansaxiyey midnimadii Soomaaliya, waxaana labadii gobol ee Woqooyi iyo Koonfur ku midoobeen magaca Jamhuuriyadda Soomaaliya, waxaana xukunka qabtay dawlad shibil ah oo Madaxweyne ku-meel gaar ah loogu doortay Mudane Aaden Cabdulle Cismaan.[6] 1969 waxaa afgenbi millateri xukunka kula wareegay Maxamed Siyaad Barre wuxuuna asaasay Jamhuuriyadda Dimuqraadiga Soomaaliya. Dawladdii Siyaad Barre waxay burburtay 1991, waxaana qarxay dagaal sokeeye.

Tan iyo 1991, ma jirin dawlad dhexe wada hanatay maamulka dalka inkastoo ay jireen dhowr iskuday oo lagu doonayey in lagu mideeyo dalka, haseyeeshee fashilmay[7]. gobolda waqooyi waxaa ka jira maamul goboleedka somaliland oo kamid ah soomaaliya walow ay ku doodaan iny ka goeen Soomaaliya inteeda kale[8] Gobollada woqooyibari waxaa ka jira Dawlad-goboleedka Puntland oo sheegtay inaysan ka go'in Soomaaliya. [9] Qaybo badan oo koonfurta dalka ka mid ah waxaa koontaroolla Islaamiyiinta Al-Shabaab.

Markii dawlad dhexe la wayaaye, waxay dadka Soomaaliya ku nooli ku xalliyaan ismaandhaafkooda sharciyo hoosaad, sida shibil, sharciga Islaamka iyo xeer. [10] Intii burburku ka jirey waxaa dhaqaalaha dalku ku tiirsanaa ilo aan caadi ahayn sida xoolaha nool, shirkadaha xawaaladaha iyo kuwa isgaarsiinta. [11]waxaa markii uugu horeeyay mudo laga joogo 21 sano ay Soomaaliya ka baxday ku meel gaar ayada oo u tilaabtay dinaca dimuqraadiga taariikhdu marka ay aheyd 10 sep 2012 baarlamaanka Soomaaliya ay soo doorteen madax wene dimuqraadi ee dalka jamhuuriyada Soomaaliya madaxweynahaas oo lagu magacaabo xasan shiikh maxamuud,xasan shiikh maxamuud ayaa doorashada kaga guuleestay madaxweynihii hore ee Dawladda kumeelgaarka Soomaaliya shiikh shariif shiikh axmed. Soomaaliya oo u tilaabtay dhinaca hormarka caalamkana ay si weyn u taageer sanyihiin ayaan waxaa laga filayaa in ay noqoto Dawladda sidii hore dhaanta ama ka fiican ayada ay Dawladda Soomaaliya gacanta ku heeso magaalooyinka koonfurta dalka Soomaaliya oo ay hogaamineeso magaalada muqdisho waxaana caawinaad ka siiyay ciidama afrika ee amisom oo uu hogaaminaayo general mahige iyo Dawladda oganda.

Waqtigii gobonnimada[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Silk route.jpg

Dhulka soomaaliyeed waxaa la maamuli jiray waqti aad u taariikh fog aad u qadiimi ah.Waxyaabaha ku tusaayana waxaa ka mid ah, guryaha aadka u qadiimsan oo dhagaxa laga sameeyay iyo darbiyada qadiimka ah sida Darbiga wargaade, waana dhul ku tusaya in uu lahaan jirey far qoraal ah oo aad u uqadiimi ah.Soomaalida waxay taariikh dheer la lahaan jireen, masaaridii hore, waxaana jira waxyaabo ku tusaya in ay soomaalya tahay dhulkii uduga.

Qarnigii toban iyo sagaalaad[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

1875kii waxay ahayd markii ugu horaysay ee gumaystayaashii Ingriiska, Faransiiska, iyo Talyaaniga marka ay soo cago dhigeen gayiga Soomaaliyeed. Ingriiska oo maamulayey Cadan (Yamen), wuxuu go'aansaday in uu lug ku yeesho dhinaca kale ee Gacanka Cadmeed (Berbera). Ingriisku wuxuu ku fakerayey in si uu u ilaashado maraakiibtiisa ka imanaysa India, ee maraysa badda cas ay lagama maarmaan tahay in uu hanto Berbera. Fransiisku wuxuu isna ku fekaray in halka ugu dhaw ee uu Ingriiska ka carqaladaynkaro uu yahay isaga oo Djibouti deegaan ku yeesha. Ingriiska markaas wuxuu ka waday Bariga Africa dhisitaan khad tareen oo isku xidha wadamada Bariga Africa. Talyaaniguna wuxuu markaas lawareegay gacan kuhanynta Koonfurta Soomaaliya oo aan markaas ahayn dhul leh ahmiyad lamid ah kan dhinaca waqooyi ee Soomaaliya. Maadaama Ingriisku aanuu aad u danaynayn Koonfurta Soomaaliya. Talyaaniga waxay u noqotay tani fursad uu ku doodo in uu kamid yahay wadamada reer Europe ee wax gumaysta. 1900. boqorkii Ethiopia Menelik wuxuu qabsaday dhulka Soomaali-galbeed.

1899kii Sayid Maxamed Cabdule Xasan wuxuu dagaal kala horyimid Gumaysigii Ingriiska. Wuxuu Sayidku dagaalka waday mudda 21 sano ah.Ugudanbayn Ingriisku waxay duqayn xagga hawada ah ku baabi'iyen xarumihii Sayidka. Tani waxay keentay in uu hakad galo halgankii umadda Soomaalidu ay kula jirtay Gumaystihii dalka ku sugnaa.1941-1949kii Ingriisku wuxuu maamulayey gabi ahaanba Soomaaliya, maadaama ay xulafadiisii ku guulaysatay dagaalkii labaad (WWII). 1948kii xulafaddii dagaalkii labaad (WWII) ku guulaysatay waxay ugu deeqeen Itoobiya in ay hanato dhulka Soomaaligalbeed . 1949kii Qaramada Midoobay waxay 10ka sano ee soosocota Soomaaliya hoos gaysay Xukuumadda Talyaaniga.SYL tan aad ayay uga soo horjeesatay xiligaas, waxayna muujisay sida dadka Soomaaliyeed diyaarka ugu yihiin in ay xoriyad helaan. 26 jun, 1960 Soomaalida Waqooyigu waxay ka xoroobeen Ingriiska. Isla sanadkaas 1st July, 1960kii Soomaalida Koonfurtu waxay ka heleen madaxbanaani Talyaaniga, Isla markaas neh dalka wuxuu ku midoobay jamhuuriyadda Soomaaliya oo looga dhawaaqay fadhigii koowaad ee baarlamaan xor ah oo uu shir gudoominayey Mudane Xaaji Bashiir Ismaaciil.

Madaxweynihii ugu horeeyay ee Soomaaliya wuxuu noqday Aadan Cabdulle Cusmaan ra'iisul wasaarihiisa neh wuxuu noqday Cabdirashiid Cali Sharma'arke oo asiga neh noqonaayo madaxweyne 1967–1969).1961 soomaaliya waxaa laga hirgaliyay dastuurkii ugu horeeyay ee dalka, waxeyna sameyntiisa soo bilaabatay 1960ki.1964]]kii Soomaaliya iyo Itoobiya waxaa dhexmaray dagaal gaaban. Isla wakhtigaas Itoobiya iyo Kiinya waxay wada saxiixdeen heshiis dhinaca milateriga ah oo Soomaaliya ka dhan ah. Xiligan Soomaaliya waxay u leexatay in ay kaalmo milatari ah waydiisato Soviet Union. Maraykankuna wuxuu isla xiligan kaalmo dhaqaale iyo mid milateriba siiyey Itoopiya.1967 Waxaa madaxweyne noqday Cabdirashiid Cali Sharma'arke, ra'iisul wasaarihiisa ne wuxuu ahaa Maxamed Xaaji Ibraahim Cigaal allaha u naxariistee.

Xukunkii Millateriga[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

21 Octobetr, 1969kii Maj. General Maxamed Siyaad Barre iyo ciidamada qalabka sida waxay lawareegeen talada dalka, waxayna inqilaabeen xukuumaddii Ra'iisal-wasaare Maxamed Ibrahim Cigaal kadib dilkii madaxweynihii Qaranka Cabdirashiid Cali Sharmaarke 15 October, 1969 uu ku dilay mid kamid ah ilaaladiisi magaalada Laascaanood. 1 January, 1973 xukuumadda Milatterigu waxay ku dhawaaqday in afkii Soomaaliga laqoro. Bishii August, 1974 ugu yaraan 20,000 macalin Soomaali ah ayaa ka qaybgalay ololihii horumarinta reermiyiga. June, 1976 Xukuumaddi Milaterigu waxay abuurtay Xisbiga Hantiwadaaga Kacaanka Soomaaliyeed (XHKS). Wuxuu ahaa xisbiga kaliya ee loo ogalaa dalka. Xiligaas Xukuumadda Milaterigu waxay ku dhawaaqday in ragga iyo haweenku simanyihiin, waxayna abuurtay xoogag cusub oon horay loo aqoon Sida, "Guulwade." 1977-1978 waxaa socday dagaalkii gobolka waqooyi galbeed ee dhexmaray Soomaalida iyo Ethiopianka. April, 1978 koox katirsan ciidamaddii qalabka siday ayaa isku dayey inqilaab dhicisoobay. Desember, 1979 Xukuumaddii Milaterigu waxay qabatay doorashooyin baarlamaan; Laakiin golihii baarlamaanku wuxuu kayimid haldhinac oo ahaa dhinaca Xukuumadda.February, 1982 Maj General Maxamed Siyad ( Madaxweyniha Soomaaliya) wuxuu booqday Washington. Xilligaas waxaa xabsiga laga siidaayey ra'iisalwasaare Maxamed Ibrahim Cigaal, waxaase xabsiga lootaxaabay siyaasiyiin kale oo ay kujiraan qaar kamid ah golihii wasiirada. Siyaasiyiintan markan xabsiga lootaxaabay waxaa kujiray Dr. Maxamed Aden Sheikh, Maj. General Cumar Xaji Masalle ( oo labadaba ay aad isugu dhawaayeen Madaxweynaha); Madaxweyne ku xigeenkii, Ismacil Cali Oboker, iyo Wasiirkii Arimaha Dibadda, Cumar Carte Qaalib.

Dhalashaddii dagaaladii lagaga horyimid rajiimkii[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

6 April, 1921 waxaa London lagu aas-aasay ururkii SSDF ee ay taageerayaasha u ahaayeen Qaar kamid ah Soomaalida aqoonyahanadeeda iyo ildheer garadkooda. July, 1982 Ciidamada Milateriga Itoobiya oo ay caawinayaan Jabhaddii SSDF ayaa weerar kusoo qaaday bartamaha Soomaaliya.Itoobiya waxay danaynaysay in ay Soomaaliya laba u kala goyso. Balanballe iyo Goldogob waxay u gacangaleen Itoobiya. Waxaana xukuumaddu ku andocootay in magaalooyinkan lagu xasuuqay shacab badan oo Soomaali ah. Isla xilligaas mucaaradku waxay ku doodeen in shacab badan oo Soomaali ah ay xukuumaddu ku xasuuqday gobolka Mudug, gaar ahaan agagaarka Galkacyo. Xilligan wadamada Reer-galbeedku waxay kaalmo milateri iyo mid dhaqaalaba siiyeen Xukuumaddii Maj. Gen. Maxamed Siyad Barre. 1984kii waxaa socdaal qarsoodi ah ku tagey Soomaaliya wasiirkii Arimaha Dibadda ee Koonfur Afrika, Roelof Botha. Wuxuu ballan qaaday kaalmo milateri haddii diyaaradaha Koonfurta Afrika ay kusoo degaan Soomaaliya. 1986kii Soomaaliya waxay wax ka aas-aastay urur goboleedka IGAD oo lagu aas aasay Djibouti. Xilligan Maj. Gen. Maxamed Siyad Barre wuxuu kula kulmay Djibouti Mangistu Haile Mariam, madaxweynihii Itoobiya xukumayey. 23 May, 1986 madaxweyne Maxamed Siyad Barre wuxuu galay shil baabuur oo uu si xun ugu dhaawacmay. Madaxweynaha waxaa loo qaaday wadanka Sucuudiga oo lagu soo daaweeyey. November, 1986 Madaxweyne Maxamed Siyaad waxaa loo caleema saaray 7sano oo kale. 99% codayn dhan ayuu ku dooday in loogu codeeyay ereyga "HAA." Laakiin xilligaas waxaa dalka ka socday dagaallo sokeeye, dad badan oo Soomaali ahina waxay ka horjeedeen nidaamkii Xukuumaddii Milateriga. 1987kii hay'adda u dooda xuquuqda bini'aadamka ee Amnesty International, waxay ku eedaysay rajiimkii Maxamed Siyaad in uu ku xadgudbay xuquuqda bini aadamka. Tani waxay keentay in Congresska Maraykanka gooyo kaalmadii uu siinjiray Mr. Barre iyo xukuumaddiisii 27 May. 1988 ururkii SNM oo hogaaminayay Mr. Axmed Maxamed Maxamuud (Siilaanyo), oo hadda ah Madaxweynaha Jamhuuriyadda Somaliland wuxuu qabsaday caasimadda gobolkii Togdheer ee Burco. 31 May, 1988 isla ururkii SNM wuxuu qabsaday qaybo badan oo muhiim ah oo kuyiilay Hargaysa. Xukuumaddu waxay xiligan xoog milateri u adeegsatay, duqayn lixaadlehna u geysatay labadaas magaalo. Sidoo kale mucaaradku waxay iyana dhankooda dagaalka ku ballaariyeen goobihii rayidka. Dad Soomaaliyeed oo aad u badan ayaa u qaxay Ethiopia. Kumaankun kalena waxay ku dhinteen dagaaladaas. 9 July, 1989 waxaa Muqdisho lagu toogtay Madixii kaniisada katholiga ee Muqdisho, Salvatore Colombo. Ilaa hadda lama helin ciddii dilkiisa ka danbeysay.Isla xilligan waxaa socday dagaallo sokeeye oo u dhaxeeyey xukuumadda iyo mucaaradka, gaar ahaan gobolada dhexe oo la rumaysanyahay in dad badan oo shacab ah ay ku geeriyoodeen. 14 July, 1989 ciidamadii koofiyad casta ayaa cagta marisay mudaharaad ay sameeyeen dad Soomaali ah oo kacaraysnaa xarig loogaystay Sheikh C/Rashid Sheikh Cali Sufi. Waxaa larumaysanyahay in dadbadani ku geeriyoodeen. 15 July, 1989 waxaa xeebta Jasiira lagu xasuuqay ilaa 47 qof oo Soomaalida waqooyi ah. Waxaa lagu tilmaamaa in uu yahay mid kamid ah waxyaabihii ugu xumaa ee laga xasuusto Xukuumaddii milateriga. tani waxay keentay in Xukuumadihii Reer galbeedku ay iska fogeeyaan Maj. Gen. Maxamed Siyaad iyo xukuumaddiisii. 6 July, 1990kii Waxaa isna dadbadini ku geeriyooday mashaqadii ka dhacday Stadium Muqdisho, garoonka kubadda cagta ee Muqdsiho. 13 July, 1990kii waxaa dil toogasho lagu xukumay 46 kamid ah dad siyaasiyiin ah oo kasoo horjeeday President Barre; kooxdan waxaa lagu magacaabay Manafesto Group. Dhamaan dadaaladaas ay soo galeen jabhadihii SSDF iyo SNM midna kuma aanuu guuleysan inuu xukunka ka tuuro taliskii Maxamed Siyaad Bare waxaase soo baxay jabhaddii USC oo taageero ka heysatay dadka degen goboladda dhexe iyo Banaadir. USC waxa dagaalo goos goos ah kula gashay ciidamadii dowladii kacaanka gobolada dhexe ee dalka, Waxaase ay markii dambe dagaal fool ka fool ah ay ka bilaabeen magaalada Muqdisho ee caasimadda dalka ah. Waxaana ay maalmo kooban gudahood ay ku guuleysteen inay xukunka ka tuuraan Jeneral Siyaad Bare.

Siyaasiinta[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Wixii ka danbeesay burburkii dowladii dhexe, Soomaaliya malaheyn dowlad awoodeedu gaarsiisan tahay dalka oo dhan. Maanta soomaaliya malahan xisbiyo u dhisan ka qayb galka Siyaasadda marka laga reebo waqooyi galbeed Waxaa hada jira daalo ay wadaan aqoonyahano soomaaliyeed oo lagu doonayo in lasameeyo is bedel siyaasadeed bulsho dhaqan dhaqaale iyo dowlad u shaqeesa shacabka soomaaliyeed. Kaasoo ay iska kaashanayaan Xukuumadda qeybaha bulshada iyo beesha caalamka oo dhan. Sidaasi darteed waxaa lasameynayaa Dastuur si looga baxo kumeelgaarka loona guuro dowlad rasmi ah oo ka hana qaada wadanka oo dhan soona celisa sharafkii iyo karaamadii uu lahaa qaranka soomaaliyeed. Soomaaliya hada waxay leedahay Dowlad federaal kumeelgaar ah oo ka kooban Madaxweyne Xukuumad & Baarlamaan. Waxaana hogaamiya Dawladda Kumeelgaarka ah Shiikh Shariif Shiikh Axmed oo ah Madaxweynaha soomaaliya iyo Raiisul wasaaraha soomaaliya Cabdi Wali Maxamed Cali‎ oo la doortay 23 juun 2011.Dawladdaan Kumeelgaarka ah waxee waqtigeda ku ekeed Agoosto 20 keeda 2011, laakiin hal sano ayaa loogu daray markii ee mas'uliyiinta Dawladda KMG ee muran soo dhax galeen isla markaas neh xukumadii hore ee farmaajo xilka iska dhiibtay.

== Gobollada == waxa ugu badan gobolada soomaliland

Soomaaliya waxay u qaybsantahay 18 gobol oo kala ah:

-15 (( sanaag )) (( ceerigaabo )) 91,000 oo Qof? Dhismaha gobolada waxee imaadeen markii ee gobolada Koonfurta xoroobeen 1960kiiSoomaaliya, waxayna xiligaas ahaayeen lix gobol oo kala ahaa gobolka Banaadir, gobolka Hiiraan,Jubbada Hoose, Gobolka Mudugiyo Gobolka Bari, waxaa iyana ku soo idarsamay goboladii waqooyi ee iyaguna isla sanadkaas xornimada qaatay, waxayna ku soo darsadeen koonfurta labadii gobol ee xiligaasi gobolada waqooyi la'isku oran jiray, ee gobolka Woqooyi Galbeediyo waqooyi bari, waxana ay isku noqdeen goboladii jamhuuriyadda sideeda gobol. Markii uu kacaankii milatariga ahaa dalka Qabsaday ee la qaaday ololihii horumarinta reer miyiga ee sanadii 1973diiilaa 1974tiixiligaasoo ay timid baahi ween oo ahayd in la magacaabo gobolo kale markaas waxaa sideedii gobol lagu kordhiyay todobo kale, oo ka mid ahaayeen, Gedo,Shabeelaha Hoose,Shabeelaha Dhexe, Bay, Bakool,Galgaduud,Nugaalwaxayna tirada gobolada dalka noqdeen shan iyo toban gobol Bilowgii sanadii 1980kii waxaa lagu kordhiyay gobolka [[Jubbada Dhexe, dabayaaqadii sideetameeyadii ayaa iyana la magacaabay gobolada Sooliyo Awdal.Xiligaasoo tirada gobolada dalku noqdeen sideed iyo toban gobol. axmed cabdiraxmaan jaamac oo dhashay maalin isniina

Taariikhda Soomaaliya oo kooban[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Soomaaliya waa dal ku yaalo Geeska Afrika, wuxuuna ku fadhiyaa dhul baaxadiisu dhantahay 635.541km2, waxana uu xuduud la wadaagaa Gacanka Cadmeed oo ka xigta [[Woqooyi]ga], Jabuuti oo ka xigta Woqooyi galbeed,Itoobiya oo ka xigta dhanka Galbeed,Kenya oo ka xigta dhanka Koonfureed iyo Badweynta Hindiya oo ka xigta dhanka Bari.Soomaaliya waxee ka midtahay wadamada ugu xeebta dheer caalamka, waa wadanka ugu xeebta dheer qaarada afrika, dhirirka xeebta soomaaliya waa 3333km. Tirada dadka Soomaaliyeed waxaa lagu qiyaasaa 12,000,000 oo qof. 60% Soomaalidu waa dad reer baadiya ah , 20% waa dad reer magaal ah, 15% waa dad beeralay ah iyo 5% oo ah dad Kaluumayato ah.

Magacaabida Magaca soomaaliya[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

khubarada ka faaloota taariikhda dalka Soomaaliya waxa ay sheegeen in erayga Soomaaliya uu ka taaganyahay labo eray oo la'isku geeyay, kuwaasi oo kala ah (Soo-Maal), iyadoo eraga (Soo) macnihiisa loola jeedo Soco, halka erayga (Maal) uu macnihiisu ka soo jeedo Lis. Marka labadaasi eray la'isku daro waxaa uu noqonayaa (Soo Maal Saca,rida,laxda,geelka). Khubarada qaarkood waxa ay sheegaan in magaca Soomaali uu asal ahaan ka soo jeedo erayga carabiga ee ah (Suu-maal) oo fasir ahaan la macna ah Lacag La'aan ama Lacag Yarid. Waxaana magaca (Suu-maal) sabab u ahaa wakhtiyadii hore oo dhulka Soomaalida aan laga isticmaali jirin ama ay adkaan jirtay in la helo lacagaha qadaadiicda ama warqadaha ah, iyada oo markaasna dadka raba in ay wax kala iibsadaan ay isku bedali jireen badeecadaha iyo alaabaha iibka ah. Sidaa daraadeed ayaa carabta baayac mushtarka ah ee soo mari jiray dhulka Soomaalida waxay ugu magac dareen (Ardul Suu-maal) oo micnaheedu yahay dhulkii lacag la'aantu ka jirtay. Sooyaalka taariikhda qadiimiga ah waxaa iyadana laga helayaa macno kale iyadoo khubaraduna ku doodayaan in ereygaasi uu ka yimid Samaale oo micnihiisu yahay ninkii waranka Dheeraa.Samaale ayaa la sheegaa in uu ahaa ab iyo waziirkii ay ka soo farcanmeen dadka Soomaaliyeed (Aw-Samaale). Taariikh ahaan dalkayagu waxa uu lahaan jiray xadaarad facween waxaana dalkeena loo aqoon jiray magacyo badan sida Dhulkii udgoonaa , Dhulkii eebe iyo Geeska Afrika.

Magaalo-madax[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Magaalo-madaxda Soomaaliya waa (Muqdisho), tan labaadna waa (Hargeysa) midda saddexaadna waa (Kismayo).

Magaalooyinka Soomaaliya[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

mudug ! Gobolada Caasimada Bulshada
Bakool Xudur 86,000 oo qof
2 Banaadir Muqdisho 1,250,000 oo qof
3 Bari Bosaso 200,000 oo qof
4 Bay Baydhabo 150,000 oo qof
5 Galgaduud Dhuusamareeb 75,000 oo qof
6 Gedo Garbahaarey 43,000 oo qof
7 Hiiraan Beledweyne 153,124 oo qof
8 Jubbada Dhexe Bu'aale -
9 Jubbada Hoose Kismaayo 183,300 oo qof
10 Mudug Gaalkacyo 145,000 oo qof
11 Nugaal garoowe 110,000 oo qof
12 Shabeellaha Dhexe Jowhar 52,000 oo qof
13 Shabeellaha Hoose Marka 62,000 oo qof
Magaalooyinka jamhuuriyada Soomaaliya

Muqdisho
Boosaaso
Boosaaso
Kismaayo
Kismaayo
Boorama
Boorama
Lam Magaalada Gobolka Bulshada.

Hargaysa
Marka
Marka
Barawa
Baraawe
Garowe
Garoowe
1 Muqdisho Banaadir Qi. 2,000,000
2 Hargaysa W.Galbeed Qi. 2,000,000
3 Boosaaso Bari Qi. 950,000
4 Gaalkacyo Mudug Qi. 545,000
5 Berbera W.Galbeed Qi. 232,500
6 Marka Shabeellaha Hoose Qi. 230,100
7 Jamaame Jubbada Hoose Qi. 224,700
8 Kismaayo Jubbada Hoose Qi. 183,300
9 Baydhabo Baay Qi. 157,500
10 Burco Togdheer Qi. 120,400
11 Afgooye Shabeellaha Hoose Qi. 79,400
12 Beledweyne Hiiraan Qi. 67,200
13 Qoryooley Shabeellaha Hoose Qi. 62,700
14 Garoowe Nugaal Qi. 57,300
15 Jowhar Shabeellaha Dhexe Qi. 57,100
16 Baardheere Gedo Qi. 51,300
17 Qardho Bari Qi. 47,400
18 Boorama Awdal Qi. 39,100

Tirada dadka Bosaso waa 200 100 qof waana magaalada ugu koriimada badan Dalka Soomaaliya waxaana suurta gashay Ganacsiga xawliga ah ee yaala magaaladaas

goboladii ugu horeeyay oo xornimada qaatay[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Gobolkii ugu horeeyay oo xornimada qaatay waxa uu ahaa Gobolada somaliland, waxaana xornimadooda ay qaateen 26kii bishii Juun sanadii 1960kii, Gobolada Koonfureed iyo Gobolada Waqooyi Bari waxaa ay xornimadooda qaateen 1-dii bishii Luulyo sanadii 1960kii. Shirkii gumeestayaasha Afrika ee lagu qeybsaday Afrika ee ka dhacay Baar-liin 1884-tii ayaa dalka Soomaaliya loogu qeybiyey 5 qeybood waxana shantaasi qeybood ay kala ahaayeen:

Iyo gobolada Soomaali Galbeed oo gacanta loo geliyay Dawladda Itoobiya. shantaan gobol waxaa la isku yiraahdaa shanta Soomaaliya. taariikhdu markii ay eheyd 27kii bishii Juun sanadii 1977 ayay Jabuutina xornimadeeda qaadatay, waxaasa wali gacanta gumeestaha ku jira Soomaali galbeed iyo N.F.D. oo mar ay noqotaba aanay soomaali ilaawi doonin lagana xorayn doono Ethiopia iyo kenya labadaas Gobol ee wali gacantooda ku baastarka galiyay wax

Webiyada[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Dalka Soomaaliya waxaa mara labo webi oo kala ah Webiga Jubba iyo Webiga Shabeelle, waxayna ka yimaadaan dhanka Soomaali Galbeed ee dalka Itoobiya. Labada webi waxaa ugu dheer Webiga Shabeelle oo dhererkiisu uu gaarayo 1500km, waxaase ugu weyn uguna biyo badan webiga Jubba oo dhererkiisu uu gaarayo 800km. Webiga Shabeelle wuxuu dalka kasoo galaa soohdinta uu gobolka Hiiraan la leeyahay dalka Itoobiya meel u dhow magaalada Feer-feer, wuxuuna soo maraa magaalooyinka Beledweyne, Buuloburte, Jowhar, Balcad, Afgooye iyo Jannaale. Wuxuuna ku dhamaadaa meesha la yiraahdo Dhaytubaako oo u dhexeysa Jilib iyo Shalaanbood. Webiga Jubba isagu waxaa uu dalka ka so galaa soohdinta uu gobolka Gedo la leeyahay dalka Itoobiya, wuxuuna soo maraa magaalooyinka Doolow, Luuq, Baardheere, Bu'aale, Jilib, Mareerey, Kabsuuma iyo Jamaame. Wuxuuna ku dhamaadaa oo uu badda kaga darsoomaa meesha la yiraahdo Goobweyn oo Kismaayo u jirta 25km.

Dalxiiska[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Soomaaliya maanta ma ahan wadan loo dalxiisi karo sababtoo ah, waa wadan burburay oo runtii dagaaladii uuga daray, waana wadan ee dalxiise yaasha isku aamini karin.wayadii hore soomaaliya waxee eheed wadan loo soo dalxiisi jiray, waxeena eheed wadan runtii qaali ah oo dalxiiseyaasha meesha ee rabaan ka dhici jireen.Waxee eheed wadan aad loo amaani jiray.Soomaaliya waxee laheed meelo badan oo taariikhi ah, waxee laheed dhul aad u qurxan oo xayawaanaadka ka buuxaan, waxee leheed meelo ee dalxiise yaasha ku raaxeestaan, waxee leheed xeebaha ugu qurxan dunida.Laakiin nasiib darro waxaas oo dhan waxaa burburiyay dagaalada. Soomaaliya jabkaas wee ka soo noqon kartaa haddii ee dowlad hadda hesho.Wali waxee leedahay xeebaha ugu qurxan caalamka, gaar ahaan xeebaha koonfurta, in kastoo meelaha qaar ee wasaq la soo daristay, sidoo kale wali waxee leedahay dhul ee xayaawaanaadka ka buuxaan, Shacabka neh mar kasto waxee dhisaan magaalooyinka, ayada oo madaafiic maalin kasto si arxan darro ah loogu garaaco.

Maalmaha la xuso[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

  • 1. 26kii Juun 1960kii xornimadii gobolada somaliland.
  • 2. 1dii Luuliyo 1960kii midoobidii Gobolada waqooyi iyo Koonfur.
  • 3. 1dii luuliyo 1960kii xornimadii Gobolada koonfureed.
  • 4. 12ka Abriil maalinta xooga dalka Soomaaliyeed.
  • 5. 8da Maarso maalinta haweenka Soomaaliyeed.
  • 6. 20kii Diseembar maalinta ciidanka booliska soomaaliyeed
  • 7. 27kii Juun 1977kii xornimadii dalka Jabuuti.
  • 8. 15kii Maajo 1943kii aasaaskii ururka S.Y.L
  • 9. 17abril maalinta dhirta soomaaliyeed.
  • 10. 21 Nofeembar maalinta macalinka soomaaliyeed.
  • 11. 12. 14kii Febraayo 1974tii Soomaaliya waxay ku biirtay Jaamacadda carabta.
  • 12. 13 Abriil 1899kii Aasaaskii Dawladdii Daraawiisheed ee Xornimada Soomalida.
  • 13. 20 Nofeembar maalinta ardayda soomaaliyeed.
Indented line

Jawiga[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Jawiga soomaaliya woo kala duwanyahay, woxoona u kala qeebsama woqooyiga iyo koonfurta. woqooyiga soomaaliya waxuu leeyahay saxaaro dhex dhexaad ah, waa na meelaha ugu kulul dalka soomaaliya oo roob badan ka da'in. kuleelka woqooyiga soomaaliya wuxuuo u dhaxeeyaa 30 ilaa 45 graad, meelaha buuraha u dhow neh jawiga hoos oo u soo dhacaa. Koonfurta Soomaaliya weey ka qaboowdahay woqooyiga kuleelkeeda ma dhaafo mana kayaro 25 ilaa 32 garaado,waana meelaha ugu roobka badan, laakiin koonfurtu ugu hooseyso ee xadka kenya jawiga wuu is bedelaa, wuxuuna dhulka noqonaa sida woqooyiga oo kale, waa dhul saxaaro dhaxdhaxaad leh. Jawiga Soomaaliya wuxuu leeyahay xiliyo kala duwan oo u gaar ah oo lagu yaqaano waqtiyada oo roobka da'o.Meesha ugu qaboow dalka soomaaliya waa dhinaca gobolka Hiiraan, meesha ugu kulul neh waa dhinaca gobolka Woqooyi Galbeed gaar ahaan xeebaha magaalada berbera iyo boosaaso.


Nuvola apps kweather.svg Heer kulka jawiga Soomaaliya Weather-rain-thunderstorm.svg
Bilaha Janaayo Febraayo Maarso Abriil Maajo Juun Luuliyo Agoosto Sebteembar Oktoobar Nofeembar Diseembar Qiyaas sanadeedka
Darajada kuleelka ugu badan°m (°Qiyaas) 30
(86)
40
(104)
40
(104)
40
(104)
40
(104)
40
(104)
30
(86)
30
(86)
30
(86)
30
(86)
30
(86)
30
(86)
Darajada kuleelka ee ugu yar °m (°Qiyaas) 15
(59)
15
(59)
15
(59)
15
(59)
15
(59)
15
(59)
15
(59)
15
(59)
15
(59)
15
(59)
15
(59)
0
(32)
15
(59)
Roobka da'a qiyaastiim3 (Calaacal) 40
(1.57)
40
(1.57)
40
(1.57)
40
(1.57)
40
(1.57)
40
(1.57)
50
(1.97)
50
(1.97)
40
(1.57)
40
(1.57)
40
(1.57)
40
(1.57)
500
(19.69)
Xigasho: Daraasaad lagu sameeyey - Soomaaliya[12] 2009-11-04

waxaas dhan maba ahan wax jiro

Dhaqaalaha[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Soomaaliya wax soo saarkeeda add ayuu u horeeyay, waqtigii nabada eheed, waxeena soo saari jirtay waxyaabo badan oo kala duwan, sida sonkorta, hilibka, caanaha, qudaarta, miraha iyo waxyaabo badan oo la tiri karin. Soomaaliya waqtigaas waxee eheed wadan aad loogu soo dalxiisi jiray, oo dhaqaalihiisa neh kor u socday.Dhaqaalaha soomaaliya waxuu mar ahaan jiray dhaqaalaha ugu xoogan bariga afrika. Wadamada ee Soomaaliya la ganacsan jirtay waxaa ka mid ah wadamada ee dariska yihiin iyo kuwa yurub iyo aasiya.Maanta dhaqaalaha soomaaliya wuu burburay, sabab la xiriirto, dagaalada aan dhamaadka laheen iyo dowlad la'aanta 21ka sano gaaray. Run ahaantii wadan aan dowlad laheen, dhaqaalihiisa iyo ganacsiga ma socon karaan, laakiin somalia ilaaheey amarkiis ganacsiga woo sii socday, sabab la xiiirto somalida qurbaha joogto oo wadanka lacago badan soo geliyo, ganacsatada neh ku dadaaleen in oo wadanka joogsan.Maanta Sirdoonka Mareykanka waxee soo ogaadeen in ganacsiga soomaaliya oo kor u socdo, waxaa wadamada kale loo diraa, Malaayga, dhuxusha, Mooska, sonkorta, Qamadiga, ama bariiska iyo galeeyda, dhinaca xoolaha waxaa somalia laga dhoofiyaa ariga, laxda geela iyo Lo'da . Sida ee sirdoonyaasha mareykanka ee sheegayaan, Soomaaliya ayaa bariga afrika ugu dhoofiska badan dhinaca ariga laxda geela ama lo'da.

Kheyraadka Dabiiciga ee Soomaaliya[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Dalkeena waxa uu leeyahay kheyraad fara badan oo aanan halkaan ku soo koobi karin waxaasa ka mid ah kheyraadka dalkeena laga helo: Xoolaha la dhaqdo kuwaasoo loo qeybiyo afar qeybood kalana ah Geela Lo'da oo iyagu la'isku yiraaho Ishkin, Idaha iyo Eriga haddii aynu eegno magacyada loogu kala yeero noocyada xoolaha ayaa waxa ay kala yihiin: *1-Geela kan lab waxaa loogu yeeraa Rati kan dhadigna Hal marka ay yaryaryihiina waxaa la yiraahdaa dhediga Nirig iyo labkana Qurbac.

  • 2-Lo'da neefka lab waxaa loogu yeeraa Dibi kan dhadigana Sac marka ay yaryaryihiina waxaa loogu yeeraa Wayl iyo Wayl ama Aalo.
  • 3-Riyo riyaha neefka Lab waxaa lagu magacaabaa Orgi kan dhadigna waxaa lagu magacaabaa Ri marka ay yaryaryihiina waxaa lagu magacaabaa Waxaro ama Maqal
  • 4- Ido idaha neefka lab waxaa la yiraahdaa Wan (Sumal) kan dhedigana waxaa la yirahdaa Lax (Sabeen) marka ay yaryaryihina Nayl ama Baraar.

Dalagyada Soomaalidu Beerato ayaa waxa ay yihiin dalagyo aad u wanaagsan isla markaana aan ka bixin wadamada africa qaarkood waxana shaxda hoos ku qoran ay muujinaysaa magaca dalaga iyo inta uu ku bislaado:

Miraha inta ee qaadaneeso
Galayda 70 beri
Masagada 99 beri
Sisinta 90 beri
Mooska 199 beri
Digirta 90 beri
Yaanyada 90 beri
Babayga 99 beri
bataatiga 199 beri
Lowska 150 beri
Canbaha 6 bilod

Magacyada Miraha[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Magacyada Geed miroodka ka baxa dalkeena ayaa waxa ay kala yihiin Hohob, Mareer, Gud Dhafaruur, Dhuwan, Ontoro,Deegaan, Dhebi, Gob, Miracas, TukeLalmi,Murcood, Kobash (modhotoon), Askax, Shanfarood, Barde, Dhamaag, Qoone,dhangaloow,beydaaniyo jicib. waxaa kale oo ka baxo kheeraadkaan hoosta ku qoran iyo waqtiga oo ku bislaanaayo.

Khayraadka Badda[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Wax soo saarka Badda dalkeena Soomaaliya waxa uu leeyahay labo badood oo kala ah Baddacas iyo Badweynta Hindiya waana dal ay dhamaantiis ku dharersantahay Bad laga soo biloobo Cirifka Koonfureed ee Raaskambooni ilaa Cirifka Waqooyi ee Raascaseyr, magaalooyinka dhaca xeebaha waxaa ugu caansan Saylac, Berbera, Caluula, Boosaaso, qandala, Bandarbayla, Hobyo ,Muqdisho, Marka ,Baraawe iyo Kismaayo.

Isgaarsiinta iyo Saxaafadda[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Shirkadaha ugu fiican oo dhaqaalaha Soomaaliya si fiican ugu caawiyo waxaa ka mid ah, shirkadaha taleefoonada, ayaga oo shacabka raqiis ugu dhigay, dhaqaalo fiican neh dalka u soo galiyo. Soomaaliya ayaa ugu fiican ugu neh horeeyso dhinaca moobiilada iyo internetka qaarada afrika, shirkadaha moobiilada iyo internetka waxee xaruntooda ku kala yaalaan magaalooyinka Bosaaso iyo hargeysa iyo muqdisho, waxaana moobiilada iyo internetka laga isticmaalaa magaalo kasto oo ku taalo dalka, Shirikadaha ugu waawayn Dalkana waxaa ka Hormuud, waxeyna xarunteda weyn kutala Muqdisho.

Waxaa dhinaca Saxaafadda aan ku dari lahaa Sida Wargayskii Xidigta October, Radio Muqdisho, Radiyo Hargeysa iyo shabakado ay ka mid tahay www.afrikada.com

Shidaalka[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Dalka Soomaaliya marka la fiiriyo juqraafi ahaan, waxaa loo malaynayaa in uu ku kaydsan yahay shidaal farabadan gaar ahaan gobolada waqooyi Bari ee Puntland, waxayna Puntland noqotay Meeshii ugu horaysay ee Soomaaliya laga qodo Shidaal gaar ahaan Gobolka Bari waxaana la aaminsan yahay in Khayraadka Dhulka Puntland ku jira uu yahay kan ugu badan ee Soomaaliya. Shirkadaha muddad dheer ku hamiyayey in ay shidaal ka soo saaraan Soomaaliya waxaa ka mid ah shirkadda African Oil Iyo Conoco Iyo Rangers oo iyagu hadda ku guulaystay soo saarista Shidaal ee Ceelka Shabeele1 ee u dhow Bosaso [13],, taas oo xarun ama kaam ballaaran ku lahayd meel 35 km dhanka Bari ka xigta magaalada Garoowe ee Gobolka Nugaal.Mida kalle waxaa loo maleenayaa in gobolada koonfur soomalia uu ku jiro shidaal aad u fara badan oo ka midtahay deegaanada sh/hoose sida wanalweyn.Degmada Wanlaweyn waxaa laga helaa shidaal iyo saliid intaba.Ceelashii shidaalka ee ugu horeeyay waxa ay dowladii Maxamed Siyaad Bare ka bilowday qodistoodii Gobolka Awdal gaara ahaan xeebta Banka Giriyaad oo haatan ay ku yaalaan birihii iyo qayb kamida qablab kii shirkada Chevroloo laga leeyahay dalka Maraykanka ayaa lagu siiyay qandaraaska.Dalka somalia guud ahaanba waxaa ku jira qeeraad badan oo aan la soo koobi karin.Howlo shidaal baaris oo kasocday soomaaliya ayaa joogsaday kadib markii eey burburtay doowladii kacaanka sanadku markuu ahaa 1991.

Linkiga Caddaynta[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

  • Xafiiska wararka ee [14]"
  • U qaabilsanaha Maraykanka Arimaha Mowlaanaa Ibabshir Soomaaliya [15]"

Tixraacyada[Wax ka bedel | wax ka bedel xogta]

Commons-logo.svg
Wikimedia Commons waxee heysaa war la xiriiro:
  1. CIA World Factbook 2011 – Population density. Photius.com (2011-05-25). Retrieved on 2011-12-15.
  2. John Kenrick, Phoenicia, (B. Fellowes: 1855), p.199.
  3. Christine El Mahdy, Egypt : 3000 Years of Civilization Brought to Life, (Raincoast Books: 2005), p.297.
  4. Stefan Goodwin, Africa's legacies of urbanization: unfolding saga of a continent, (Lexington Books: 2006), p.48.
  5. Mariam Arif Gassem, Somalia: clan vs. nation, (s.n.: 2002), p.4
  6. Greystone Press Staff, The Illustrated Library of The World and Its Peoples: Africa, North and East, (Greystone Press: 1967), p.338.
  7. "Somalia - CIA World Factbook", "Xarunta Dembibaarida ee Maraykanka (CIA)"
  8. "The Transitional Federal Charter of the Somali Republic", Jaamacadda Pretoria
  9. "Somalia - CIA World Factbook", "Xarunta Dembibaarida ee Maraykanka (CIA)"
  10. "Somalia - CIA World Factbook", "Xarunta Dembibaarida ee Maraykanka (CIA)"
  11. "Somalia - CIA World Factbook", "Xarunta Dembibaarida ee Maraykanka (CIA)"
  12. "Somalia - Climate". 04 november 2009. http://countrystudies.us/somalia/34.htm.
  13. [1], "Akhri CEELKA CONOCO"
  14. www.warogaal.com
  15. www.facebook.com/mowlaanaa ibabshir

|}|}|}